Бидний тухай
Багш ажилтан
Many words and terms of Buddhism have entered the vocabulary of Mongolian literature and enriched the Mongolian language. They are inseparable from the culture of the Mongolian people. This paper analyzes some examples of Mongolian words and terms borrowed from Sanskrit and Tibetan and their English translation in the “Sutra of the Wise and the Foolish,” “Tears of a Venerable Lama,” and “Tales of an Old Lama”. It also compares the translation experience of S.Frey, De.Natsagdorj, and Ch. Bawden. This paper concludes that along with linguistic competence, the knowledge of culture is vital regarding the translation of words and terms of Buddhism.
Having translated Buddhist literary work in the Tibetan language into the Mongolian language for centuries, Mongolians have enriched the Mongolian literature corpus. It is known that Tibetan-Mongolian dictionaries had been the key reference for well-known Mongolian translators. In particular, the Tibetan-Mongolian dictionary composed by Sumatiratna (Luvsanrinchen) in 1877 is noticeable. Before this dictionary, there had been published several dictionaries by Tibetan and Mongolian lexicographers in two languages, such as Tibetan-Tibetan, Tibetan-Mongolian. This article discusses how productively well-known Mongolian lexicographer Sumatiratna used not only Tibetan-Mongolian but also “Dörben jüyil-ün üsüg qabsurusan toli bičig” (18th-19th centuries) and also explanatory dictionary “Qorin nigetü tayilburi toli” (1708-1717). The original text of the dictionary “Qaranqui-yi arilači jula” (The Lamp Dispelling Darkness) consisting more than nine hundred pages was edited and published in two volumes in 1959, in Ulaanbaatar, Mongolia. Some features of Sumatiratna’ s dictionary in terms of the macro and micro levels of its structure also was studied in this article.
Дэлхийн сонгодог зохиолын тоонд багтдаг оросын зохиолч Л.Н.Толстойн (1828-1910) 1886 онд хэвлүүлсэн “Смерть Ивана Ильича” гэдэг туужийн монгол орчуулга 2015 онд “Иван Ильичийн үхэл” нэртэйгээр хэвлэгдэж, монгол уншигчдын хүртээл болсон билээ. Тус орчуулгын зарим ойлгомжгүй өгүүлбэр, найруулгыг орос эхтэй тулгаж, мэргэжлийн орчуулагчийн ямар чадвар дутсанаас зарим нэг алдаа гарсныг энэхүү өгүүлэлд тайлбарлахын сацуу хэл найруулгыг сайжруулах талаар саналаа хэлсэн болно.
Дэлхийн сонгодог зохиолын тоонд багтдаг оросын зохиолч Л.Н.Толстойн (1828-1910) 1886 онд хэвлүүлсэн “Смерть Ивана Ильича” гэдэг туужийн монгол орчуулга 2015 онд “Иван Ильичийн үхэл” нэртэйгээр хэвлэгдэж, монгол уншигчдын хүртээл болсон билээ. Тус орчуулгын зарим ойлгомжгүй өгүүлбэр, найруулгыг орос эхтэй тулгаж, мэргэжлийн орчуулагчийн ямар чадвар дутсанаас зарим нэг алдаа гарсныг энэхүү өгүүлэлд тайлбарлахын сацуу хэл найруулгыг сайжруулах талаар саналаа хэлсэн болно.
Монголын буддын шашны нэрт зүтгэлтэн, соён гийгүүлэгч Зая бандид Лувсанпэрэнлэйн (1642-1715) шавь, цорж, ширээт Лувсаншивагийн (1681-1743) төвөд хэлээр бичсэн бүтээл нь гар бичмэл болон бар хэвлэлээр, түүнчлэн монгол орчуулгаар уламжилж иржээ. Сүмбүмд орсон зохиол, сүмбүмийн хоёр зүйлийн гарчигт бүртгэснээр нийт 90 гаруй зохиол бидэнд мэдэгдэж байгаа юм. Судлаачид нэг болон хоёр боть зохиолтой гэж зөрөөтэй мэдээлж байгаа бөгөөд сүмбүмийн баржан буюу бар хэвлэлийн мэдээнээс үзвэл Лувсаншивагийн сүмбүмд ороогүй зохиол байгаа бололтой. Энэхүү өгүүлэлд Лувсаншивагийн сүмбүмийн бичмэл болон барын, нэг нь хураангуй, нөгөө нь дэлгэрэнгүй хоёр зүйл гарчигийн хоорондын ялгаа болон барын судартай ямар холбоотой болохыг тодорхойлж, зохиол бүрийнхээ төгсгөлд эрдэмтэн лам Лувсаншива бээр өөрийн нэр алдар, хэний шавь болох, зохиолоо хэрхэн яаж бүтээсэн, ямар судар ном ашигласан тухайгаа бичсэнийг тоймлон авч үзэх юм. Өгүүллийнхээ төгсгөлд Лувсаншивагийн сүмбүм дэх зохиолуудын нэрийг төвөд хэлнээс орчуулж хавсаргасан болно.
Төвөдийн шарын шашны үзэл онолыг үндэслэгч, дорно дахины улс түмний их сэтгэгч, гүн ухаантан Зонхава Лувсандагвын (1357-1419) төвөд болон монгол хэлээр бичсэн олон арван намтар уламжилж иржээ. Европ дахины эрдэмтэдээс анх түрүү оросын нэрт төвөдөч эрдэмтэн А.И.Востриков Зонхавын намтруудыг бүртгэж, олны дунд дэлгэрсэн болон ховорд тооцогдох намтрыг дурдахдаа Цахар гэвш Лувсанцүлтимийн (1740-1810) монгол болон төвөд хэлээр бичсэн намтрыг онцлон авч үзсэн байдаг.
Many words and terms of Buddhism have entered the vocabulary of Mongolian literature and enriched the Mongolian language. They are inseparable from the culture of the Mongolian people. This paper analyzes some examples of Mongolian words and terms borrowed from Sanskrit and Tibetan and their English translation in the “Sutra of the Wise and the Foolish,” “Tears of a Venerable Lama,” and “Tales of an Old Lama”. It also compares the translation experience of S.Frey, De.Natsagdorj, and Ch. Bawden. This paper concludes that along with linguistic competence, the knowledge of culture is vital regarding the translation of words and terms of Buddhism.
“Easy to learn”is the title of a Tibetan-Mongolian dictionary composed by Гomboǰab (Cl. Mo. mGonbo skyabs) et al. in 1737 for the purpose of teaching the Tibetan language to Mongols. Through a comparative analysis of its macro- and microstructures with related dictionaries, this paper finds that this dictionary was composed based on a Sanskrit and Tibetan lexicography, describes its distinctive lexicographic methodology, and illustrates how this source represents the Mongolian and Tibetan lexicographic relationships.
Abstract For centuries, Mongols have used reference books or dictionaries as a handbook when translating books and sutras on Buddhism. This article investigates the different features of the dictionary called "Intelligent Person's Necklace" (Intelligent Person's Necklace Elegant Pearl Rosary) written by Agvaandandar of Alashaa (1759-1840), a lexicographer of the 19th century, and identifies its differences by comparing pre and post dictionaries in terms of methodologies. This dictionary arranges headwords in the order of the Tibetan alphabet and as well as uses source texts to explain the words. The explanation is believed to play an important role in studying the relationship between lexicography and literature.
Научному кругу известно, что перу создателя ясного письма ойратскому просветителю- буддисту Зая пандиту Намхайжамцу (1599-1662) и его ученикам принадлежит 177 переводов с тибетского языка на монгольский. Язык перевода Зая пандиты отличается дословностью и верностью тибетскому тексту. В этой статье мы рассматриваем примеры из переводов таких буддийских сочинений как “Даммамука” (Море притч), “Важрачедика” (Алмазная сутра), “Субхашитаратнинидхи” (Драгоценная сокровищница назидательных речений). Изучение языка переводов Зая пандиты, а именно особенности стиля, лексические варианты, нюансы переводческой деятельности крупного просветителя дают нам возможность проследить ход истории традиционного монгольского перевода, оценить вклад Зая пандиты в переводческую мысль монголов, а также изучить историю развития ойратского диалекта.
Любой словарь является отражением определённого периода, истории и времени. В особенности слова и выражения из тибетско-монгольских словарей, заимствованные из санскрита, уйгурского и тибетского языков, служат доказательством распространения буддизма в Монголии в ранний и поздний периоды. Слова заимствованные из санскрита в тибетском языке, и которые впоследствии были переведены на монгольский язык свидетельствуют о происхождении буддизма из Индии и распространении его в Тибете и Монголии, о его влиянии на язык и культуру этих стран. Исследования учёных о переводе терминов заимствованных из санскрита, об их фонетических, лексических, семантических особенностях являются руководством в наших исследованиях. В данной статье мы рассматриваем метод перевода санскритских заимствований в тибетском языке на монгольский, основываясь на таких тибетско-монгольских словарях как Nyi ‘od (1718), rTogs par sla ba (1737), Dag yig mkhas pa’i ‘byung gnas (1742), ‘Tshol bar sla ba (19 зууны эхэн үе), Zla ba’i ‘od (1838), Mun sel sgron me (1877), которые были составлены в 18-19 веке. Түлхүүр үг: дохионы бичиг, нэр томьёо, санскрит гаралтай төвөд нэр томьёо, хуулбарласан, дүйлгэсэн орчуулга
Монгол улсын Үндэсний номын санд хадгалагдаж буй гар бичмэл Ганжуурыг бүртгэж, бүтцийг тодорхойлон ангилсан болно
Монгол толь бичгийн уламжлалыг үзвэл санскрит болон төвд толь зүй ихээхэн нөлөөтэй байжээ. Энэ нөлөөг монгол толь бичгийн бүтэц болон зохиомжоос харж болохоос гадна толь бичгүүдийн дотор тааралдах олон санскрит үгээс харж болно. Бурхан Будда болон Шигэмүни бурханы нэрийг санскрит- төвд- монгол болон төвд- монгол толь, монгол толь бичигт тэмдэглэж ирсэн уламжлал бий. Бурханы нэрийг тэмдэглэсэн үгийн сангийн нэгжийг илт өгүүлэх нэр буюу ёгт нэр гэж нэрлэдэг. Энэхүү илт өгүүлэх нэр санскрит хэлнээс гаралтай. Санскрит утга зохиолд илт өгүүлэх нэрийг өргөн хэрэглэж ирсэн бөгөөд төвд, монгол утга зохиолд уламжилсан түүхтэй. Čikin-ü čimeg нэрт монгол бичгээр уламжилж ирсэн толь бичиг бол илт өгүүлэх нэрийн тайлбар толийн шинжтэй юм. Тус толийн эхэнд бурханы нэрийг монгол санскрит хэлээр бичиж, улмаар тайлбарласан байна. Бурханы ямар ямар илт өгүүлэх нэр тус тольд орсон хийгээд тэдгээрийг хэрхэн тайлбарласныг энэхүү өгүүлэлдээ авч үзнэ.
From ancient times, Mongolians traditionally devoted themselves to their teachers. Could Mongolians still keep this tradition until today? Do they devote themselves to their teachers? If not, what are the causes and factors? This article aims to respond to these questions within the frame of sutras and books. This article is divided into two parts: the first part tells in detail about the guru devotion using the proverbs on guru devotion, one Mongolian folk oral monument, and other written monuments whereas the other one narrates the process of today's globalization affects the tradition of Mongolians' devotion to gurus.
