Дэлгэрэнгүй мэдээлэл

Энэхүү өгүүлэл нь монгол яруу найраг дахь цас, борооны дүрслэлийг хэл зүйн антропологи, феноменологи, интертекст баримтлал, психоанализ, феминист онол, семиотик зэрэг олон талын онолын үүднээс шинжилсэн болно. Судалгааны материалд Ч.Мягмарсүрэн, Д.Нямсүрэн, Л.Өлзийтөгс, Ц.Доржсэмбэ, Г.Баяр, О.Дашбалбар, Д.Пүрэвдорж зэрэг яруу найрагчийн бүтээлүүд багтана. Судалгааны зорилго нь монгол яруу найргийн цас, борооны дүрслэлд илэрч буй хэлний дүрслэх чадвар, сэтгэлгээний бүтэц, уламжлал ба шинэчлэлийн харилцаа, ухамсаргүйн илрэл, хүйсийн харилцаа, тэмдгийн системийн онцлогийг тодруулах явдал юм.

Бид энэ өгүүлэлдээ профессор Эрдэнэбилигийн ойрад ардын дууны судалгааг онцлон авч үзсэн болно. Ойрад ардын дууны судалгааны тоймыг Монгол улс төдийгүй Шинжаан, Хөхнуур, Гансьу, Алшаа, Эзнээ болон бусад улс орны хүрээнд гаргаж, ардын дууны үүслийг эртний түүхэн сурвалж, домгоос эрж хайсан байна. Ойрад ардын дууны нэрийн онцлог хийгээд дуулах ур мэргэжил, ёс заншлыг нарийвчлан авч үзсэн төдийгүй ойрадын олон угсаатан тус бүрийн ардын дууны онцлогийг тодорхой гаргажээ. Түүнчлэн ойрад ардын дууг сэдэв агуулгын хүрээнд хөдөлмөрийн дуу, түүхт дуу, найр хуримын дуу, аж байдлын дуу, бүүвэйн дуу, хохир дуу гэж хуваан судалжээ. Мөн ойрад ардын дууны үндэстний шинж, хөг ая хийгээд сэтгэлгээний онцлог, ойрад ардын дууны илтгэх арга хийгээд ардын дууны бүтэц, савардан дуу бүжиг, ойрад ардын дуун дахь морины зүсэм, өгүүлэмж ойрад ардын дуу хийгээд тэмээн соёл гэсэн өргөн хүрээнд судалгаа хийсэн байна.

Энэхүү өгүүллийн гол утга бол XV зуунд зохиогдсон гэх монгол аман зохиолын томоохон төрөл зүйл болох баатарлаг тууль тэр дундаа “Жангар” туульд “Зөв” гэх үг хэллэг нь ямар ямар утга агуулгаар хэрэглэгдэж байгааг тодруулан авч үзсэн болно. Иймээс энэ “Зөв” гэсэн үг нь цагийн зүүний дагуух баруун зүг, баруун гар талын гэсэн утгыг илэрхийлж, “Нар зөв, нар буруу” хэмээх холбоо үгийн хэрэглээг монгол зан үйл, аж төрөх байдал, монголчуудын шашин шүтлэгт хэрхэн илэрдэг болохыг жишээ баримтаар задлан шинжилж “Жангар” туультай холбогдуулан авч үзлээ.

Ард иргэд, нутгийн удидлагын байгууллагуудын санал, санаачлагад тулгуурлан зарлиг гаргаж, уул овоог шүтэж, хайрлан хамгаалж ирсэн төрт ёс, түүх соёлын уламжлалын үргэлжлэл МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 1995 оны 110 тоот зарлиг Богд Хан хайрхан, Хан Хэнтий, Отгонтэнгэр уулын тахилга үйлдэх уламжлалт зан үйлийг сэргээсэн 2005-2021 онд МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Алтан Хөхий уул, Хан Хөхүй уул, Сутай хайрхан уул, Суврага хайрхан уул, Говь Гурван Сайхан, Алтай таван богд, Их богд хайрхан, Ноён уул зэрэг нийт 12 уул, овоо.

It is impossible to separate the literature of the Mongols abroad from the great pool of Mongolian literature. There is still a need for us to appreciate the merits of the authors who imbibed the livelihood, happiness, and suffering of our relatives - Kalmyk, Inner Mongolian, and Buryatia people - in their literature, inheriting their native Mongolian language and culture. Mongolian scholars and translators have done a great deal of work on Mongolian literature and authors abroad who have been absorbed in foreign cultures from year to year, and most of these works have been translation, conversion, and publication of their books in Cyrillic. In recent years, conducting comparative studies and organizing joint conferences have been intensified. We can find many common characteristic features such as the culture, customs, and aspirations of the people in the literature by all Mongols. One example is the steppe and the wind. Of the various descriptions of the wind, "Flowers Growing in the Wind" by Kh.Davaa is a poem that demonstrates that human beings obtain happiness through confronting hardships like wind and storm. While the silky, gentle breeze soothes the heart, the miserable breeze of the ocean named “life” reminds us that we must not give up anyone or anything. That is why storms give people great strength to resist the joys and sorrows of life. The image or representation of the wind appears in the minds of authors and artists in different ways. The place where the author was born and raised, and the psychological state of that time remain as a literary figure in this turbulent moment. This is art. This is confirmed by the content of his work, which carries national characteristics, and when we explored just only the depiction of the steppe and the wind in his poetic work, it is unique in that it reveals its own unique, multi-faceted, human expression.

Монгол ардын аман зохиолын олон төрөл зүйлийн дотроос ардын дуунд олон янзын өнгөөр чимэг тодотгол болгосон хүн, араатан, ургамал, амьтан хийгээд бодит, хийсвэр үзэгдэл байдгийн дотроос энэхүү өгүүлэлд шар буюу алтны өнгөтэй дүрслэлийг тодруулан авч үзлээ.

Монголын түүх, угсаатан судлаач, эрдэмтэд захчины угсаа гарлыг 18 дугаар зуунаас эхлэн тооцдог. 18 дугаар зууны эхний хагаст захчингууд Зүүнгар хаант улсын Тэнгэр уулын ар, Эрээн хавирга, Их Золтос, Бага Золтос, Булингарын гол, Өрөнгөө гол, Булган гол, Чингэл гол, Цагаантохой хийгээд одоогийн Дундад улсын Шинжааны Хар-Ус зэрэг газруудаар нутаглаж, орон нутгийнхаа хил хязгаарыг сахин хамгаалж байсан бөгөөд одоо ч гэсэн Монгол улсын Ховд аймгийн Алтай, Зэрэг, Үенч, Мөст, Манхан зэрэг таван сум, Хавтагийн нуураас Ямаатын Улаан уул хүртэлх нутаг жич Дундад улсын Шинжаан зэрэг нутаг оронд нутаглан амьдарч байдаг. Захчин бол Зүүнгар хаант улсын хил хязгаар, зах нутгийг харж сахиж суудаг харуул сахиул ард иргэдийг эрхэлсэн ажлаар нь захчин гэж нэрлэсэн бөгөөд мэргэжлийг заадаг “-чин” дагавар залгаж “захчин” нэрийг бүтээсэн байна. Захчин ястан олон овгийн хүмүүсээс бүрдэж, олон жил нэг доор хамтран сууж захчин хэмээх шинэ овог аймгийг бий болгосон байна. Гэхдээ, тэдний хэл хэллэг, ёс заншил зэрэг нь өөлд, дөрвөд, торгууд, урианхай нартай үндсэндээ адил байдаг тул тэдний бий биелгээ нь ойрадын эл овог ястны онцлогийг хадгалсан биелгээ гэж хэлж болно.

Монгол соёл, монгол зан заншил, эрт эдүгээгийн уламжлалд элэг зүрхнээсээ үнэнч, БНХАУ-ын Баруун хойдынүндэстнийихсургуулийнпрофессор, аманзохиол, зан үйл судлаач Эрдэнэбилиг нэг насны ухамсарт амьдралааэрдэмсудлалынажилдзориулжяваацуцашгүй хөдөлмөрч, мөнхийн эрэлчин, тал бүрийн мэдлэг туршлагыгөөрийнухаанбодолдооцогцлоосон, түүнийхээ зам мөрөөр олон арван эрдэмтэн судлаачдыг дагуулан сургасанМонгол судлалын бат суурьтай нэгэн тулгуур баганаюм. ЭрдэмтэнЭрдэнэбилигийн аман зохиол, зан үйл, сурган хүмүүжлийн талаар хийсэн судалгаа шинжилгээний ажил нь дэлхийн монгол судлаачдын анхаарлын төвд байж, эрдэмшинжилгээний нэг сэдэвт бүтээл, өгүүллүүд нь олонтоо эшлэгдэж эрдэм соёлын хүрээнд нэгэнт танигдсан байна. Бид энэ илтгэлдээ профессорЭрдэнэбилигийнойрадардындуунысудалгааг онцлонавчүзсэнболно.Ойрадардындуунысудалгааны тоймыгМонголулс төдийгүйШинжаан,Хөхнуур, Гансу, Алшаа,Эзнээболонбусадулсорныхүрээндгаргаж,ардын дууныүүслийгэртнийтүүхэнсурвалж,домгоосэржхайсан байна.Ойрадардындуунынэрийнонцлогхийгээддуулах урмэргэжил, ёс заншлыгнарийвчланавчүзсэнтөдийгүй ойрадынолонугсаатантусбүрийнардындууныонцлогийг нарийнсайхангаргажээ:Түүнчлэнойрадардындуугсэдэв агуулгын хүрээнд хөдөлмөрийн дуу, түүхт дуу, найр 24 хуримындуу,ажбайдлындуу,бүүвэйндуу,хохирдуугэж хуваан судалжээ. Мөн ойрад ардын дууны үндэстний шинж, хөг ая хийгээд сэтгэлгээнийонцлог, ойрад ардын дууныилтгэхаргахийгээдардындууныбүтэц, савардан дуубүжиг,ойрадардындуундахьморинызүсэм,өгүүлэмж ойрадардындуухийгээдтэмээнсоёлгэсэнөргөнхүрээнд судалгаа хийсэн байна. Эртний энэтхэгийн үлгэр домогт өгүүлдэгчлэн Гаслангуй модонд сайхан бүсгүйн хөл хүрэхэд салаа мөчрөөс нь цэцэг жимс гардаг шиг профессорЭрдэнэбилигийнсурганхүмүүжүүлжирсэнзам мөр,эрдэмсургаал,сэтгэлийнтаалалдшадарлагчхэнхүнд эрдэмоюуныохьшимөөрөөболовсорч,мөнхийнорьзалуу насны хутгийг хүртсэн мэт ухаан билгийн үр шимээ хайрласаар ирсэн оюун төгс учир ойрад ардын дууны судлалаарэрдэмтөгссөнхүнхэмээнөргөмжилмүй.

Статья посвящена исследованию религиозно-мифологи- ческой традиции ойратов, которая лежит в основе их этнической картины мира. Цель исследования заключена в выявлении соотношения разностадиальных пла- стов в структуре архаических мифов, появившихся после принятия буддизма ой- ратами. Материалы и методы. Основным материалом исследования послужили образцы мифов ойратов Синьцзяна, опубликованные в фольклорных сборниках и периодических изданиях на «ясном письме» во второй половине прошлого сто- летия. Анализ такого рода образцов устного творчества вызывает необходимость применения не только традиционных методов исследования устной словесно- сти, но и междисциплинарного подхода, позволяющего выявить закономерные процессы, обеспечивавшие отбор и сохранение определенных сюжетов и устой- чивость религиозно-мифологической традиции. Результаты. Исторические и культурные связи ойратов уходят в глубину древней истории тюрко-монгольских народов Центральной Азии. Вследствие этого в их мифологии и сказочном фоль- клоре наблюдаются разные пласты архаических мифов, древних религиозных воззрений и буддийской мифологии. В содержании ряда мифологических и ска- зочных сюжетов, в которых наблюдается пересечение моральных и религиозных установок буддизма с устной традицией, персонажами выступают как сам Будда, так и другие божества буддийского пантеона. Анализ текстов ойратских мифов показывает, что сосуществование устной художественной системы с буддийской литературой повлекло естественное внедрение буддийского взгляда на мир во все аспекты духовной жизни ойратов, в том числе в структуру и содержание архаи- ческих мифов.

агтуу дуу Олон улсын монголч эрдэмтдийн 2-р их хуралд зориулан хэвлүүлсэн “Аман зохиол судлал” сэтгүүлийн 1969 оны VII боть (Аман зохиол судлал. Боть VII, Редактор П.Хорлоо, ШУА-ийн хэвлэл, Улаанбаатар, 1969)-ийн дэвтэр 1 дугаарт нэрт аман зохиол судлаач У.Загдсүрэнгийн “Монгол ардын магтаал” хэмээх иж бүрэн судалгааны бүтээл (Өгүүлэн буй “Монгол ардын магтаал” гэсэн энэхүү бүтээлд манай ардын аман зохиолын нэгэн төрөл болох магтаалыг дагнан судлахыг зорилго болгов. 138-р талд)-ийг 139 нүүр буюу 8.7 хэвлэлийн хуудсаар хэвлэсэн байдаг. Уг бүтээлд 185 зүйлийн зүүлт тайлбар, ном өгүүлэл, эх сурвалжийг ашигласан нь “цаашид бүрэн гүйцэд гүнзгийрүүлэн судлах бололцоо нөхцөлийг хангахын тулд уг зүйлд холбогдох гол жишээ баримтуудыг аль болох өргөн дэлгэр хамран оруулахыг нэгэн адил чухалчлан үзсэн” (138-р тал)-тэй холбоотой бөгөөд Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Ардын аман зохиолын хөмрөг дэх монгол ардын магтаалын цуглуулга, ардын дууны бичмэл дэвтрүүд, Улсын номын сангийн гар бичмэлийн хөмрөгт байгаа магтаалын холбогдолтой зүйлүүд, тогтмол сонин сэтгүүл бусад ном зохиолд гадаад дотоодын эрдэмтэн сэхээтэн хүмүүсээс хэвлэн нийтэлсэн шүлэг, магтаал, судалгааны өгүүлэл зэрэг үндсэн хэрэглэгдэхүүнд тулгуурлан бичжээ.

Зүүнгарын хаант улс ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарыг нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж бичдэг. Цагаан хэрмийн  баруун үзүүрээс одоогийн  Казахстаны  зүүн хэсэг, Киргизийн  хойд хэсгээс өмнөд Сибирь хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв. 1610 оноос Зүүнгарын хаант улсын суурь тавигдах үеэс  Ойрадын  удирдагчид  хунтайж  хэмээх цолтой байв. 1678 онд  Галдан Далай ламаас Бошигт хан цол хүртсэн үеэс эхлэн Цэвээнравдан, Галданцэрэн хаан, Даваач нар хаан цолтойгоор засаглаж байсан ажээ.  Ойрадын Цорос,  Өөлд  аймгууд Ойрадын цэргийн зүүн талд жагсдаг байсан тул хожим Зүүнгарчууд гэж нэрлэгдэх болжээ. Цоросууд 17-р зуунд хүчирхэгжин урьд нь Ойрадыг тэргүүлж байсан Хошууд аймгийн оронд Ойрадыг толгойлон хүчирхэг улс байгуулсан нь Зүүнгарын улс болсон юм (Эх сурвалж: C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.622). 17-аас 18 дугаар зууны үед ойрад монголын түүхэн тавцан дээр ард түмний төлөө нэр төр, алдар гавьяа мандуулж явсан Галдан, Убаши, Бартанаг зэрэг хүмүүсийн үйл ажиллагаа, сөс зоригийг монгол түмэн бишрэн шүтэж, талархлын сэтгэлгээгээ илэрхийлж, тэдэнд дуу, домог зохион дүр бүтээж, үйл ажиллагааг нь үнэлэн дүгнэж уянгалан дуулж, үлгэрлэн ярилцсаар өдгөөтэй золгожээ.  Галдан бол ойрадын цорос аймгийн хүн болно. Тэр 1644 онд Ойрадын Баатар хун тайжийн Юм агас хатнаас төржээ. Баатар хун тайжийн зургаадугаар хөвгүүн бөгөөд Сэнгээтэй эх нэгтэй. Тэр хархан багаасаа сэцэн сэргэлэн хүүхэд байж, эцэг эхийнхээ хайрыг татаж, Баатар хун тайж өөрийнхөө тайжийнхаа суудал эрх мэдлийг Галданд гардуулан өгөхийг бодож байсан юм. Гэвч Галдан энэхүү хүсэл саналыг хүлээн авсангүйгээр: “Дээр ах бий, би номын мөр хөөнөм” гэж хэлээд бага наснаасаа тоост ертөнцөөс зайдаж, Төвөдөд очиж лам болсон байна.

Монголын ард түмэн өнө эртний үеэс өвгөд дээдсээс уламжилсан, өөрийн өсөж төрсөн өлгий сайхан нутаг усаа ямагт энхрийлэн хайрлаж, эрхэмлэн хүндэтгэсээр ирсэн билээ. Энэ үзлээ аман билгийн төрөл зүйл, өв соёлдоо шингээн, үр хойчдоо уламжлуулж ирсний онцгой нэгэн тод жишээ бол “Оройн чимэг” хэмээх Отгонтэнгэрийн магтуу дуу юм. Уг дууг анх 1960 оны үед судлаач Д. Цэнд-Аюуш Завхан айгийн Отгон сумаар явж ахуйдаа нутгийн өвгөн Базарын хайн цуглуулсан хуучин ном судар дотроос төвөд үсгээр монгол хэлээр үгчлэн бичсэн гурван хуудас гар бичмэл байснаас товчлон сийрүүлж 1962 оны “Цог” сэтгүүлд нийтлүүлж байжээ. Үүнээс хойш их, бага ямар нэгэн хэмжээгээр бичигт тэмдэглэгдэн хувилбарууд байх бөгөөд бүрэн дүүрэн эх нь одоо болтол олдоогүй байна. Иймд энэхүү илтгэлд уг дууны аман болон бичгийн хувилбаруудыг харьцуулах, дууны утга агуулгыг байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдлэх үзэл ухамсар, буддын шашин соёлын нөлөө тусгалын учир холбогдлыг тайлан тайлбарласан болно.

Монгол төрийн шүтээн болох сүлд туг, Орд онгонд хандаж (тахилгын ёслолын үеэр) дууддаг гол уншлагыг «Өчиг» гэх буюу заримдаа «дуудлага», «тангараг» хэмээн нэрлэж иржээ. Эдгээр өчиг дуудлага нь бөө мөргөлийн ерийн хийсвэр дуудлагаас ялгаатай бөгөөд Чингисийн төрт ёсны (улс гүрэн, хаад угсаатны үнэт зүйлс, түүхэн хэрэг явдал, төрийг өгүүлдэг) үзэл номлолыг агуулсан шинжээрээ өвөрмөц байдаг. Төрийн онго шүтээний байгууламж нь Тэнгэр шүтлэгийн сүм хийдийн үүрэгтэй байжээ гэж үздэг. 1959 онд ‘Asiatische Forschungen’ 66, 69-76. сэтгүүлийн нэг дугаар Б.Ринчений ‘Монгол бөөгийн судалгааны хэрэглэгдэхүүн’ нэртэйгээр гарчээ. ‘Богд Чингисийн өчиг’, ‘Хар сүлдийн тахилга’, ‘Хар сүлдийн өчиг оршивай’ (Ц.Жамсрановын судалгаанаас авсан), ‘Найман хөлт цагаан сүлдийн тахилга инү’ 1975 онд мөн Б.Ринчен нийтлүүлжээ. ‘Сүлдийн өчиг’ нэрээр ‘Лу жанжны хошууны сүлд цэнгэх ёсон өчиг энэ буюу’ гэсэн төгсгөл бүхий үүнийг латин галигаар хэвлүүлсэн байна 1998 онд мөнхүү судрын өөр нэгэн сонирхолтой гар бичмэл Ц.Дамдинсүрэнгийн гэр музейд хадгалагдаж үлдсэнийг доктор Г.Билгүүдэй мэдээлж, судалгааны өгүүлэл бичжээ(Билгүүдэй Г. Академичийн гар бичмэл хуулга. ‘ШУА мэдээ’ сэтгүүл. УБ 1998, н 82-87). 1963 оны 11 сарын 14-нд ‘Туг цэнгэх судар оршивай’ нэрт уг судрыг Тугчаас хуулбарлан авсанаа Ц.Дамдинсүрэн гар бичмэлдээ дурьдаад төгсгөлд нь мөнхүү тугийг ‘Ханхөхийд нутагтай Лу (Лувсандондог) жанжин гүний цагаан сүлд туг…’

Considering the theme of Artai’s poem, the poet of the Mongolian ethnic group, a small minority in China, he has a “mine” that preserves the great energy of the motherland and the people, as well as love, happiness and sadness. Every time you read Artai’s poems, you will be overwhelmed by the power of magic, that is embedded in every line of the poem. This is the awakening of thought and the power of language. Writing poetry in Mongolian is a praise of his today’s great merit. There are quite a few poems with a simple tone and style in Artai’s poetry. However, those poems with simple language are written with a deep meaning towards the people and the nation. His artistic language, which contains the color of the Mongolian mentality, teaches about the love of Mongolian traditions and heritage. Artai writes poems without forgetting the nation, state, and people. Moreover, he is a poet who writes wonderful poems as a part of his country’s whole life. Those people, who are a part of the great history, breathe the sacred air of their country from the magical words written in poetry in order to preserve their national culture, history, literacy, and customs.

Энэхүү өгүүлэл нь өөр өөр соёлын өвөрмөц онцлогтой Монголын Улсын хотон угсаатан хүмүүсийн шинж чанарыг тодорхойлж, дүн шинжилгээ хийх зорилготой юм. Орон нутгийн орчин нөхцөлийг харгалзан, Монгол Улсын угсаатны талаарх үзэл баримтлал, бодлогод тулгуурлан ангилах явцдаа тэдний хийж буй өвөрмөц байдлын сонголтуудыг “үндэстэн”, “угсаатны бүлэг”, “ястан”, цаашлаад “Хотон” ястан нь өөрийн таних тэмдэг болох олон соёлын шинж чанараа аажмаар алдаж, “бусдын” нэрээс өөрийгөө таних ястан болон хувирсан гэдгийг тайлбарлав. Өгүүллийн гол агуулгад тэдний нийтлэг түүхэн ой санамж, аж үйлдвэрлэл, амьдрал, соёлын зан заншил нь Хотон үндэстний угсаатны өвөрмөц байдлын түлхүүр болохыг тодруулсан болно. Хотон угсаатан нь “Бага ястны” хувьд төрийн тогтолцоонд оршин тогтнох, хөгжих талаар болон ямар ч үг хэлэх эрхгүй, зөвхөн түүх, цаг үеийн нөхцөл байдлын улмаас устаж үгүй болох эрсдэл бий. Оршин байж, хөгжихийн тулд хүн өөртэйгээ, бусад бүлгүүдтэйгээ хоорондын харилцааг зохицуулах ёстой бөгөөд ингэснээр дасан зохицож, оршихуйн үндэс болно.

Монгол үлгэр, туулийн дотор янз бүрийн бүрээ, бишгүүр, хуур, ятга мэтийн хөгжмийн зэмсэг олонтоо гардаг. Ер нь монгол ардын аман яруу найрагт хөгжмийн айзамд аялгуулан хэлдэггүй төрөл зүйл ховорхон байна. Жинхэнэ мэргэжлийн үлгэрч, туульч нар нь хөгжмийн өнгө эгшиг дагуу дуу хоолой, нүүр царайны хувьслыг тохируулан үзэгч, сонсогчдынхоо сэтгэл санааг эзэмдэж, хэчнээн ч олон хоног сараар сонсож сонирхоход уйтгар төрүүлдэггүй ажээ. Аман бичгийн яруу найргийн хөгжим аялгууг шүлгийн мөр бадгийн хэмжээ, өгүүлбэрийн гишүүдийн мөр бадгийн харьцаа, найруулга зүйн өвөрмөц шинж байдлыг харгалзан аялгуулан хайлах, урнаар унших, гиншин аялах, үглэн дуудах гэсэн хэдэн хэлбэрт хувааж болно.

The history of Russian Mongolian studies occupies an important place in modern World Mongolian studies. The history of Russian Mongolian studies is associated with the names of famous scientists (N.Ya. Bichurin, O.M. Kovalevsky, D. Banzarov, V.P. Vasiliev, A.M. Pozdneev, A.D. Rudnev, B.Ya. Vladimirtsov). Academician B.Ya. Vladimirtsov made a great contribution to this field with his scientific creativity. Published works testify to the wide range of scientific interests of the famous Russian scientist. In 1908, the researcher traveled to Western Mongolia and began to collect Mongolian folklore, including Oirat songs. Then, in 1911, 1926, and 1935, he traveled to Mongolia again, and collected field materials on oral literature, history, culture, local dialects, and written monuments. His book “Obraztsy narodnoy slovesnosti” (1926) is an important work in the study of Oirat songs, and it contains Oirat local songs such as “Batar Beeliyin Unaga”, “Nariyin Goviyin Zeerd”, “Khargai dungiyin Alim”, and “Zeergenetiyin Shil” in transliteration, preserving the features of the oral dialect. The article discusses the features of these folk songs, denoted in italics.

In Mongolian oral and written literature, it is probably impossible to find an author who has not written or sung about his or her mother and father. In any of ancient and modern Mongolian literature, the role or character of parents has been manifested in many forms and colors. Parents are people who are worn and torn out for the happiness and well-being of their children. When the word “father” is used in Mongolian language, the first words that come to mind with it are “mother”, then “homeland”, “son”, “mountain”, “god” and all this clarifies the meaning or gist and essence of human life. In modern Mongolian literature, there are thousands of works about father. When we analyze about 100 works on this topic by more than 60 writers and poets, we can see many nuances, such as father’s appearances, ages, mood, character, compassion, merit and sincerity for their children. When expressing the role of a father in contemporary Mongolian literature, it has been embossed with the following six general characteristics. They are: 1. The child’s inner desire to repay and respond to his or her father’s beneficence 2. The sacred image of father and a precious memory left or kept in a moment 3. Cordial confession by children for their parents from a far place 4. The expression of grief over the loss of a loving father 5. The joy of rejoicing in the love and filial piety by father 6. The expression of protecting or taking sides of father from any evil force.

Scientist B. Katuu not only has become one of the few famous researchers of folklore studies, he has been leading the Department of Mongolian Language and Literature at Khovd University for ten years, working hard to train his successors, researchers and cadra with master's degrees, and has prepared hundreds of disciples with double major in Mongolian language and literature. During his tenure Professor B. Katuu mainly taught modern Mongolian language morphology, folklore, and language teaching methods, gained experience in this field, and had traveled to rural areas for long and short periods on academic expeditions and assignments. He has established a fund of folk literature and dialect studies by collecting significant materials related to rituals and history such as raising marriage, celebrating Tsagaan Sar, worshipping the cairn, the child's first haircut ceremony, branding livestock, gelding, milking mares, raising foals, hunting, worship, marriage and abstinence together with more than 30 epics, 300 tales and legends, hundreds of songs, proverbs, riddles, blessings and praises, spells, and best wishes.

“Монгол өрхийн тэргүүлэгч бүр хүлэг морин, наадмын морь, уяаны морь, хонины морь гэхчлэн дөрвөн үйл залгуулах унаатай байв. Анд гарахдаа хүлэг сайн морио, аялаад зочлохдоо уяаны морио эмээллэдэг нь монгол хүний ёс байв. Хонины морь хашин байх бөгөөд гол төлөв хүүхэд багачууд зайдагнаж үхэр тугал, хонь ямаа эргүүлдэг байлаа. Дөрвөн үйл бүтээгч дөрвөн төрлийн эдгээр морьд мөн тэр маягаараа үлгэр туульд мөнхөрчээ. Хүлэг морин буюу баатрын морь ардын баатарлаг туульд, наадам буюу уяаны морь нь ардын аман зохиолын бага хэлбэрт, хонины морь бол адгуусны үлгэрт тус тус байр эзэлдэг юм” . Тийм учир уралдаанд унах морио хурдан шарга, жороо улаан... гэх мэтээр зүслэн нэрлэх, аялалд явах морио дандгар цээжтэй хүрэн, цомбон туурайтай хүрэн... гэх мэтээр зүслэн нэрлэх, ноёд эзэн хүний унаа (айлд зочлох)-г өтгөн сүүлт хүрэн, хар дэлт шарга... гэх мэтээр зүслэн нэрлэх, ерийн ойр зуурын унаа хийгээд хонины морийг номхон бор, номхон хээр... гэх мэтээр зүслэн нэрлэх бол ердийн заншил юм. Монгол амьдралын ийнхүү заншил дээр суурилж боссон монгол тууль дахь морины зүсэм бол баатар эрийн зан байдал, түүний ялах ба ялагдахын хувь заяа, өөрийн эдлэн суух аз жаргал, баяр баясал зэрэгтэй холбогдож байдаг юм.

It is becoming increasingly important to study the works and writings of historical scholars and wise people who performed noble deeds in Mongolian culture, science, society and statehood. One of these people was Luvsandondov Sedbazar (1854-1909), known throughout Mongolia as “Lu Chieftain Earl”. The study on the artistic works by Lu Chieftain Earl is one of the most important issues in the study of Mongolian classical literature. The works of great literary scholars and geniuses, who have left their mark vividly on the history of literature and culture, have kept their essence secretly for many years, and as a result, they have demanded accurate and detailed research from researchers. It is vital to pay special attention to exploring Lu Earl's works, which were written with a rich mindset born of pure civic tone and lifestyles, though traditionally related to Mongolian folklore and literature, as well as Tibetan literature in some ways. Within the framework of this monograph, we used the materials such as sources published by researchers and scholars, research and promotional articles, narratives or bedtime stories and interviews, as well as conducted several field studies in the places such as Undurkhangai, Tsagaankhairkhan and Zuunkhangai soums of Uvs aimag and the local museum of Ulaangom soum. Then the first-hand materials that we collected by above procedures were used as the source material. In addition, narratives about Lu Earl and some versions of his poems and songs, found in Tsagaankhairkhan, Undurkhangai and Zuunkhangai soums of Uvs aimag during the “Field Practice of Folklore and Dialect Studies” conducted on June 16-26, 2002 in collaboration with 3rd grade students of Mongolian language and literature and the scholars of the Department of Linguistics at the Khovd branch of the National University of Mongolia, were used as the source material in this study. Also, newly found four songs and the versions of two songs written Mongolized by Tibet script are being included in the research transaction, for the first time. This work is the first complex book which explored the biography and works of Lu Chieftain Earl comprehensively. The significance of the book is that it summarized the main feature of his works, which is that he studied not only folklore but also written literature actively, highlighted the similarities and differences between the arts and sciences of other scholars of that time and discovered artistic experiences and heritage or traditional status. Therefore, this work not only provides an overview of Lu Earl’s life and work, but also summarizes the achievements and mistakes of the previous research works on the theme. In the monograph, Lu Chieftain Earl’s biography and works are discussed in the following ways. This includes: To clarify the data related to Lu Chieftain Earl’s biography and works, and to analyze the characteristic features of his works in detail; To show a linkage between his artistic tradition and innovation; To do analysis in Lu Chieftain Earl’s “Khan Khukhii’s eulogy” and narratives, notes, and newly discovered songs; To clarify Lu Chieftain Earl’s social and moral views and practices, and to discover his concept or point of view on the world, arts and aesthetics; And, in order to answer some of the questions related to the study of literary works by Lu Chieftain Earl, to do comparative study from the historical point of view, focusing on the comparative method commonly used in the study of literary sources and the methods of mathematical calculation (statistics), analysis and synthesis. This monograph is innovative and significant in that it specifically focuses on the creative art of the works by the artist who is already recognized in the history of Mongolian classical literature, contains some new interesting facts and corrects some mistaken identifications in the texts. Thus, one of the most important issues in the study of literature is to put the works of Lu Chieftain Earl, who made a significant contribution to the development of Mongolian literature in the XIX-XX centuries and expressed his own position or points of view, into research circulation, and then to consider his poetic features, creative endeavors, and concepts placing a definite role in the history of Mongolian classical literature, and to compare the artistic expressions of his works and rich experience of his creative art with the works of other national or internal writers with one cultural context synchronically and diachronically. Lu Chieftain Earl’s works, which stand out or distinguish by their unique tone among the artists on the turn of the two centuries, originates from the mental culture and folk wisdom of Eljgen Khalkh and enriches it. In addition, he differed from other poets by his creative arts and expressions in terms of the fact that he managed to bring the tones of meditation and philosophy of others poets closer to life and enriched the types in a variety of ways, creating his own unique work with the characteristics of native Mongolian poetry by preserving the traditions and experiences of all of them. In this way, he made a significant contribution to the history of Mongolian classical literature.

It is impossible to separate the literature of the Mongols abroad from the great pool of Mongolian literature. There is still a need for us to appreciate the merits of the authors who imbibed the livelihood, happiness, and suffering of our relatives - Kalmyk, Inner Mongolian, and Buryatia people - in their literature, inheriting their native Mongolian language and culture. Mongolian scholars and translators have done a great deal of work on Mongolian literature and authors abroad who have been absorbed in foreign cultures from year to year, and most of these works have been translation, conversion, and publication of their books in Cyrillic. In recent years, conducting comparative studies and organizing joint conferences have been intensified. The honorary person who should certainly sit in the rear appreciation seat of the literature by Mongols is the famous Kalmyk writer and poet Davaa Khugult (Russian: David Kugultinov). Davaa Khugult was born in 1922 in the town of Gakhai Avga nar in the province of Ikh Durvud (currently Yashaltan district) in the family of a teacher. At the age of 14, he began to hunt and write poetry. Kugultinov is a singer from the Kalmyk steppe (Кугультинов - певец калмыцкой степи!). He fed or nourished the mind or mental steppe of tens and thousands of readers just as Chogrenovo Sea that feeds or rivers the great steppe of Kalmykia. Kalmykia is known all over the world as a country of great steppe. The people and poets of Kalmykia, who glorified this steppe, are astonishing and glorious. The Kalmyk steppe is an expression of the broad thinking of the poetry by all Mongols. The Kalmyk steppe is fragrant in spring, hot in summer, boring brown in autumn, and in winter in a snow helmet. The steppes of Kalmykia are vast and windy. And there are many hidden and unnoticed colors and shades. There are the birdsongs, the chirping of locusts, the sound of breaking dry grass, the return of birds of prey. We can find many common characteristic features such as the culture, customs, and aspirations of the people in the literature by all Mongols. One example is the steppe and the wind. Of the various descriptions of the wind, "Flowers Growing in the Wind" by Kh.Davaa is a poem that demonstrates that human beings obtain happiness through confronting hardships like wind and storm. While the silky, gentle breeze soothes the heart, the miserable breeze of the ocean named “life” reminds us that we must not give up anyone or anything. That is why storms give people great strength to resist the joys and sorrows of life. The image or representation of the wind appears in the minds of authors and artists in different ways. The place where the author was born and raised, and the psychological state of that time remain as a literary figure in this turbulent moment. This is art. It is urgent to re-evaluate the contribution of David Kugultinov to Mongolian literature and translate or interpret his works into the Mongolian language. This is confirmed by the content of his work, which carries national characteristics, and when we explored just only the depiction of the steppe and the wind in his poetic work, it is unique in that it reveals its own unique, multi-faceted, human expression.

Special attention is paid to creating opportunities for teachers and employees to learn and develop their skills in the workplace. This is good planning for the culture of the educational institution for making an advantage in the market competition. The branch school of NUM in Khovd province limits the issue of human resource development only within the framework of cooperation, and participation in foreign and domestic training and experiences. For a large school with a total of about 200 teachers and staff, limiting the human resource policy to such a range may lead to a lack of qualified professionals in the long run and a decrease in competitiveness compared to other universities. Therefore, when determining the development strategy of a branch school, it is more effective to work with a long-term development plan for teachers and employees in coordination with internal resources. Therefore, in 2017, we defined our mission as "To be a research university that models local development and prepares mature specialists and researchers capable of continuous development to meet the needs of sustainable development of the Altai region". The vision was "To become a leading research and training university that has introduced the concept of sustainable development in its operations and is capable of meeting the demands of the supporting sectors of regional development." But how do we see it today? In this report, a SWOT analysis was carried out, a map of future development was determined, and the experience of defining the formulation of the development policy about reducing risks by reducing weaknesses, increasing opportunities by reducing weaknesses, reducing risks by increasing strengths, and increasing opportunities by increasing strengths was taken into account in this report.

Энэхүү өгүүлэл нь Монголын соёл, шашин дахь тоон билэгдэлд (108-ын жишээн дээр) зориулагдсан. Тоонууд нь янз бүрийн соёл, шашны уламжлалд ид шидийн ач холбогдолтой гэж эрт дээр үеэс үздэг. Зуун найм бол дэлхийн тоон зүйд гайхалтай тоо юм. Мөн Буддын шашин ч үл хамаарах зүйл биш юм. Буддын шашин бол дэлхийн хамгийн эртний шашин юм. Зохиогч монголчуудын бэлгэдэх сэтгэлгээнд уламжлагдан ирсэн тооллын код дахь 108 тооны бэлгэдлийн утгыг тайлбарлах логикийг судалж, монгол ардын утга зохиол, соёлын эх хэрэглэгдэхүүнд тулгуурлан түшиглэн авч үзэхдээ орчин үеийн монголчуудын өвөг дээдэс энэхүү ариун тоонд ямар ач хол- богдол өгч байсныг тогтоохыг оролдсон. Буддын шашны сургаалын зарим заалтыг кодчилдог 108 тоо шүтлэг бишрэл, сэтгэлээ ариусгах сүсэг итгэлдээ ямар утга агуулга шингээж ирснийг лавшруулан тодруулсан. Монголчуудын хэрэглэж байсан эрх нь 54, 27, 21, 8 ширхэгтэй байж болно. Уншсан тарнины тоог бөмбөлгүүдийг тоолж тогтоодог. Тойрог бүр 108 удаа давтагдана. Аливаа үйлдлийг 108 удаа давтаж хийсний дараа хүн төгс төгөлдөрт хүрдэг гэж үздэг. Монголчууд тарни уншсан хүн сарнайн дээр тоологдох тарнины тоо дүүрсэн цагт тагнайд нь “Дун шуд” гардаг гэсэн аман домог бий.

In this article, the scientist of the Russian Federation K. N. Yatskovskaya’s work on Mongolian studies, including how she recorded and studied Oirad folk songs, was discussed in relation to the characteristics of Oirad Mongolian language and culture. Mongolist K. N. Yatskovskaya in 1988 published a research book called “Mongolian folk songs”. The text consists of two parts: song study and song text. In the research class, folk singers, folk songs, motifs of folk songs, methods of song description, folk poetry and modern poetry were compared. In addition to research, the book is composed of folk song texts, Russian translations of folk songs, folk song chains, a list of the names of singers covered, explanations of words, and bibliography. The book contains 219 Oirad folk songs collected by the author from Khovd and Uvs provinces of Mongolia, and those songs are written in Mongolian Cyrillic letters. Also, 37 songs were selected from these songs and translated into Russian. This book has become a significant and good research, and the 219 folk songs that followed are still very valuable source materials for many scholars of the world who are studying Mongolian folk songs.