Дэлгэрэнгүй мэдээлэл

Орхил (ellipsis) бол Тогтолцоот үүргийн хэл зүй (ТҮХ) буюу Systemic Functional Grammar (SFG) онол дахь холбоосжилтын нэг төрөл бөгөөд үүнийг онолын түвшинд цогц хэлбэрээр тодорхойлж хөгжүүлсэн хэл шинжлэлч нь М.А.К.Халлидэй (M.A.K.Halliday), Рукайяа Хасан (Ruqaiya Hasan) нар юм. Тэдний “Англи хэлний холбоосжилт” (Cohesion in English, 1976) бүтээлд орхилыг тэг орлол гэж үзсэн нь хэл шинжлэлд онолын шинэ чиг баримжаа болж хөгжжээ. Тус бүтээлд орхил бол аливаа бичвэрт холбоосжилт болох, давтагдсан мэдээллийг орхих байдлаар утгын уялдааг бий болгох, уншигч-харилцагчийн өгүүлэн буй мэдээлэл, түүний дарааллыг сэргээн санах чадварт суурилсан хэлний стратеги гэж тодорхойлсон байна. М.А.К.Халлидэй болон К.М.И.М.Маттиссен (Christian M.I.M.Matthiessen) нар “Халлидэйн Үүргийн хэл зүйн удиртгал” (Halliday’s Introduction to Functional Grammar, 1994, 2004, 2014) бүтээлдээ орхилын үгийн сан, хэл зүйн тогтолцоо дахь байр, утга, үүргийг нарийвчлан судалжээ. Эдгээр бүтээл нь өгүүлбэр, хэллэг-т орхил хэрхэн илрэх, ямар нөхцөлд нэгж, санаа сэргээгдсэн гэж үзэх зэрэг асуудлыг судлан тогтоож, задлан тайлбарласан юм. Түүнчлэн орхилыг бичвэрийн метафункцын бүрэлдэхүүн гэж үзэн өгүүлбэрийн утга, хам сэдэв, регистр, төрөл зэрэг хүрээнд нөхцөлддөг нэгэн төрлийн хэлний сонголт гэдгийг онцолсон юм.

Аливаа юм үзэгдэл, түүний харьцаа хөдөлгөөний цогц бүхий эхэд шууд ба шууд бус хамаарах мэдээлэл буюу төгс бус нэгж (үглэвэр), төгс нэгж (өгүүлбэр, эх)-ийг холбоосоор холбон нэмэх, сэлгэх байдлаар нэгтгэж, эхийн бүтэц, утгыг тэлэх аргыг өргөжүүлэн холбохуй гэнэ. Өргөжүүлэн холбохуйд батлах холбоос (ба, болон, буюу, бөгөөд, хийгээд, агаад), үгүйсгэх холбоос (аль аль нь ...гүй), эсрэгцүүлэх холбоос (гэвч, гэхдээ, гэлээ ч, харин) зэрэг хэрэглүүрийг хамруулан судалдаг байна. Орчин цагийн монгол хэлний бичгийн хэлний хэм хэмжээ, найруулан бичих хэв маяг тогтон хэвшихэд холбоосжилт-ын хэлний түвшинд гүйцэтгэх утга, үүргийг жишээ баримтаар тайлбарлах ажил (өгүүлэл, шүүмж гэх мэт) ихээхэн чухал үүрэгтэй юм. Эхийн санааг өргөжүүлэх утгатай, нэмэх бүлгийн холбоос нь төгс бус нэгжийг төгс бус нэгжтэй, төгс нэгжийг төгс нэгжтэй холбодог байна. Нэмэх холбоос хэсгийн батлах холбоос нь аливаа юм үзэгдэл, түүний харьцаа хөдөлгөөн, шинж тэмдгийг өөр юм үзэгдэл, түүний харьцаа хөдөлгөөн, шинж тэмдэгтэй зэрэгцүүлэх, уг хоёр юм үзэгдэл холбоо хамааралтайг илтгэх, эсвэл нэг зүйлийн өөр нэршил болохыг заах, цаашлаад эхний төгс, төгс бус нэгжийг удаах төгс, төгс бус нэгж утга нэмж лавшруулахад холбох үүрэгтэй оролцож байна. Монгол хэл шинжлэлд лавшруулах холбоос хэсэгт багтах ба, болон, буюу, бөгөөд, хийгээд, агаад бүлэг холбоосыг голлон судалж, үндсэн утга, үүргийг тодорхойлон, сургалт-судалгааны бүтээлд жишээлж оруулдаг уламжлал тогтсоныг Ж.Бадраагийн монгол хэлний найруулга зүйн чиглэлээр бичсэн цуврал өгүүлэл, шүүмжийн жишээгээр тайлбарлахыг зорив.

In this paper, the author explains the use and meaning of elaboration and its conjunctions, which are components of elaboration. Through the clauses and lexemes expressing the partial meaning in the given context or concept, the conjunction nariivchilbal, todruulbal ‘Lit: for example,’ has the function of accompaniment and is responsible for explaining in detail the clause and lexeme expressing the meaning of the part of a whole, which also indicates the phenomenon or its functional relationship. Some examples show that some stylistic errors arise from confusing the corrective conjunction with the appositional conjunction. Moreover, it is assumed that the interpretations of the conjunction, which is a variant of the corrective conjunction, and its use will be a guide for the systematic study and rational classification of the meaning of the conjunctions.

Within the framework of Systemic Functional Grammar (SFG), developed by M.A.K. Halliday and Riquya Hasan, this article examines cohesion in the Mongolian language. It aims to explain some of the meanings conveyed by cohesive devices used in the text. To achieve this, we focus on substitutional words and expressions found in The Secret History of the Mongols, a key historical source of Mongolia, and analyze several principles underlying their use. In SFG, substitution is categorized into nominal, verbal, and clausal forms. Clausal substitution is further divided into three subcategories: substitution of reported clauses, substitution of conditional clauses, and substitution of modalized clauses. Based on this classification, several distinct forms of substitution in clauses can be observed in The Secret History of the Mongols. Specifically, when an idea has already been introduced or explained, substituting it with different words or clauses—without repeating the same content—serves to capture the listener’s attention, build persuasion, and save time. A clause containing substitution is often followed by an interpretive passage, which contributes to the overall conclusion of the text. In other words, the clauses that follow a substituted clause serve to extend the idea within the text. Clausal substitution not only expresses modal meanings related to evaluating and judging phenomena but also serves to elaborate, extend, and enhance the ideas within the text. Additionally, it enriches the background content (Theme) by providing supplementary details about the number, time, location, and cause of phenomena, thereby creating emphatic information (Rhema). The study of cohesion in the Mongolian language has both theoretical and practical significance for text composition, text analysis, and defining the information structure within a text.

If we define disasters as unexpected and rare events, then dzud does not fully fit that definition-it occurs every winter in some part of Mongolia and has done so for many years. From a pastoralists' perspective, dzud is a natural part of life, a recurring challenge rather than an unforeseen catastrophe. Traditional knowledge, preparation strategies-such as hay storage, herd diversification, and mobility—and community support systems reflect the idea that dzud is a known and anticipated aspect of pastoral life rather than a sudden, unpredictable crisis. Moreover, Mongolian proverbs and pastoralists' statements reveal an ingrained understanding of dzud and its cyclical nature. Sayings like "After dzud, there is always green" and "Dzud starts from summer" emphasize early awareness and preparation. Similarly, a common pastoralists’ statement, “What’s the point of worrying about dzud? It always comes, but somehow we get through it,” highlights their resilience. This paper argues that dzud is not always perceived as a natural disaster by mobile pastoralists, but rather as a manageable challenge embedded in their way of life. Understanding dzud from the perspective of Mongolian pastoralists provides valuable insights into adaptive strategies and cultural resilience in the face of extreme climatic conditions.

Уг судалгааны зорилго нь М.А.К.Халлидэй, Р.Хасан нарын Тогтолцоот үүргийн хэл шинжлэлийн үүднээс Үгийн сангийн холбоосжилтыг ангилан тодорхойлсны дагуу монгол хэлний үгийн сангийн холбоосжилтыг ерөөл магтаалаар жишээлэн судлах болно. Энэхүү судалгааны ажилд М.А.К.Халлидэй, Р.Хасан нарын Тогтолцоот үүргийн хэл шинжлэлийн онолын дагуу англи хэлний холбоосжилтыг ангилж тодорхойлсон “Англи хэлний холбоосжилт” (Cohesion in English, 1976), М.А.К.Халлидэйн 2014 онд 4 дэх удаагаа хэвлүүлсэн “Үүргийн хэл зүйн удиртгал”-ын үгийн сангийн холбоосжилтыг ангилсан зарчмыг онолын үндэс болгов. Монгол хэлний үгийн сангийн утгын айн холбох үүргийг тодруулахад судалгааны ерөнхий арга, задлан шинжлэх аргыг ашиглаж, жишээ болгон монгол ерөөл, магтаалаас түүвэрлэн, судлаачдын тодорхойлолттой харьцуулан авч үзэж, үр дүнг нэгтгэв. Судалгааны үр дүнд монгол хэлний үгийн сангийн холбоосжилтыг тогтолцоот үүргийн хэл шинжлэлийн ангиллын дагуу ангилан, хэлний жишээ баримтаар авч үзэж, түгээмэл хэрэглэгддэг төрөл, ангилал тус бүрийн утга үүргийг тодруулсан болно. М.А.К.Халлидэйн үгийн сангийн холбоосжилтыг мэдээллийг нарийсган холбох болон өргөжүүлэн холбох гэж ангилсан ангилал болон үгийн сангийн утгын айн харьцааны дагуу орчин цагийн монгол хэлний эхийн холбох хэрэглүүр болох үгийн сангийн холбоосжилтыг хэлний жишээ баримтаар тодруулж үзэв. Хэлний үүднээс үгс хоорондын утгын холбоо хамаарлаар үгийн сан холбоосжилт үүсгэдэг. Нөгөө талаараа ертөнцийн юмс үзэгдэл цаг ямагт хоорондоо холбоотой, нэг нь нөгөөгөөсөө хамааралтай байдаг сэтгэхүйн үзэгдлээс үүдэлтэй болохыг тодруулав.

Холбоосжилт бол юм үзэгдэл, түүний харьцаа хөдөлгөөний тухай төгс санааг бүрэлдүүлэх гол хэрэглүүр юм. М.А.К.Халлидэй (M.A.K.Halliday), Рукайяа Хасан (Ruqaiya Hasan) нар эхийн холбоосжилт (cohesion)1-ын тогтолцоог судалж, “Англи хэл дэх холбоосжилт” (᠎Cohesion in English) хэмээх номыг бичиж хэвлүүлсэн бөгөөд уг бүтээлдээ төлөөлүүлэл (Reference), орлуулал (Substitution), орхилт (Ellipsis)2, холбоос (Conjunction), үгийн сангийн холбомж (Lexical cohesion) зэрэг ойлголт ухагдахууныг тодорхойлсон байна (1976). Хэл шинжлэлч нар Тогтолцоот үүргийн хэл зүй (Systemic Functional Grammar-SFG) онолын хүрээнд боловсруулсан, дурдсан тогтолцооны дагуу аливаа хэлний холбоосжилтыг судалж, судалгааны бүтээл хэвлүүлж байна. Тэрхүү жишгээр монгол хэлний холбоосжилтыг судлан шинжилж, эхийн хэлбэр төрөлд илрэх утгыг нь тайлбарлах шаардлагатай юм.

Тогтолцоот үүргийн хэл шинжлэлийн онолын хүрээнд холбомжийг орхилт, орлуулал, төлөөлүүлэл, үгийн сангийн холбомж, холбоос гэж ангилан судалж буй жишгээр монгол хэлний үйлийн болон өгүүлбэрийн орхилтыг тайлбарлалаа. Монголын нууц товчоонд буй үйлийн болон өгүүлбэрийн орхилтын зарим жишээнээс ажиглавал, эхний өгүүлсэн санааг удаах өгүүлбэрт товчлох байдлаар орхин өгүүлж байна. Үйлийн болон өгүүлбэрийн орхилт юм үзэгдлийг үнэлж дүгнэх баймж утга илтгэх; эхийн санааг нарийвчлах, өргөжүүлэх, үргэлжлүүлэх арга болох ажээ. Түүнчлэн юм үзэгдлийн тухай дэвсвэр мэдээллийг тухайн юмын тоо, цаг, орон, шалтгааны тухай нэмэлт мэдээллээр баяжуулан онцолбор мэдээлэл бүтээнэ.

Орхилтыг хэлбэрээр нь гурван дэд хэсэгт хувааж үздэг. Үүнд: 1. Нэрийн орхилт. Жишээ нь: Гурван залуу аймаг руу явсан, бас нөгөө хоёр нь сум руу явсан. Гурван залуу аймаг руу явсан, бас нөгөө хоёр Ø нь сум руу явсан. Гурван залуу аймаг руу явсан, бас нөгөө хоёр залуу нь сум руу явсан. 2. Үйлийн орхилт. Жишээ нь: Та өдөр бүр хичээл хийдэг үү? Тийм. Та өдөр бүр хичээл хийдэг үү? Тийм, Ø . Та өдөр бүр хичээлл хийдэг үү? Тийм, хийдэг. 3. Өгүүлбэрийн орхилт. Жишээ нь: Танай дүү юу хийж байсан бэ? –Хичээл. Танай дүү юу хийж байсан бэ? –Хичээл Ø. Танай дүү юу хийж байсан бэ? –Дүү хичээл хийж байсан. “Монголын нууц товчоон” дахь өгүүлбэрийн орхилт Юм үзэгдлийн тухай өгүүлсэн төгс санаа (өгүүлбэр)-г нарийвчлах (elobrating), өргөжүүлэх (extending), үргэлжлүүлэх (enhancing) байдлаар тэлдэг. Орхилт бол эхийн бүтцийг хурааж буй хэлбэр мэт боловч угтаа эхийн санааг тэлэх нэгэн арга юм. Монголын нууц товчоонд эхний өгүүлсэн санааг удаах өгүүлбэрт орхин холбох тохиолдол хэд хэд ажиглагдасныг тайлан тайлбарлав.

任何现象及其关系运动都表达了一个完整的想法，而句子则是几个完整想法的组合的基础。完整体单位是一组相互关联的语素、单词和连词。联系这种关系的一个关键工具是作为原研究体的基础研究的衔接。研究和解释衔接系统，是正确连接两个或多个完整单元概念、理清原文和句子结构的基础。

Холбоосжилт бол юм үзэгдэл, түүний харьцаа хөдөлгөөний тухай төгс санааг бүрэлдүүлэх гол хэрэглүүр юм. Холбоосжилтын зарим төрөл болох төлөөлүүлэл1, орлуулал2, орхилт3 нь хоорондоо төстэй, хамааралтай байдаг тул ялгааг оновчтой тодорхойлох хэрэгтэй.

Монгол хэлний түвшин тогтоох шалтгалт, түүний үндсэн аргачлал, жишиг сорил болон цахим хэрэгсэл боловсруулсан тухай уг илтгэлд өгүүлсэн болно.

Тогтолцоот үүргийн хэл шинжлэлийн онолын хүрээнд холбоосжилтыг орхилт, орлуулалт, төлөөлүүлэл, үгийн сангийн холбомж, холбоос гэж ангилан судалж буй жишгээр монгол хэлний холбоос, түүний нэгэн дэд хэсэг: нарийвчилбарт хамаарах бататгах холбоосын зарим утгыг тайлбарлав.