Бидний тухай
Багш ажилтан
Бөртэ чиногийн удмын Добун мэргэн ба Алан гоо хоёрын хоёр хөвгүүний үүсгэсэн Бэлгүнүд, Бүгүнүд овог хожим хаачсан талаар санал дэвшүүлсэн.
Монголчуудын эртний өвөг гэж Г.Сүхбаатарын тодорхойлсон Хүннү нарын угсаатны Хүннү хэмээх нэрийг сэргээх оролдлогоо танилцуулсан.
XIII зуунд болсон томоохон Их хуралдай хийгууд бусад төрлийн хурилтайн талаар бүлэглэж, ангилж өгүүлсэн.
Далан давааны Их хуралдайд Өгэдэй хаан өрнийг дайлах зарлиг буулгаж ахмад хөвгүүдийг аялуулсугай гэсэн. Монголоос хэзээ, хэдий тооны цэрэг одож Орос тэргүүт Дорнод Европыг дайлсан асуудлыг авч үзсэн.
Хүннүгийн түүхэн газар зүйн судалгааг урагшлуулах зорилготой өгүүлэлд тодорхой газар усны байршлийг тогтоохыг оролдохын хамт, Хүннүд хоёр гарын тогтолцоо байсан гэж үзсэн шалтгаан учрыг тодруулсан.
Тэмүжиний баг идэр насын тухай өгүүлсэн.
Хэнтий аймгийн Баянмөнх сумын нутагт энэ жилийн дадлагаар дөрвөлжин булш малтсан тухай өгүүлсэн.
Их Монгол улсын гурав дахь их хаан Гүюг ба Өгэдэйн удаах хүү Гүдэн нарын тухай санал дэвшүүлсэн.
Хүннү, Сяньби, Жужан болон Монгол-Татар, Хятаны цэргийн хэргийн судалгааны одоо байгаа төвшинг тодруулж, цаашид судлах үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон.
Умард Хүннүгээс салан тусгаарласан Модуны удмын хүннү язгууртан ноёдын байгуулсан Өмнөд Хүннү түүхийнхээ туршид хэрхэн хувьсаж өөрчлөгдсөнийг тодруулахыг зорьсон.
1913 онд хоорондоо байлдсан Монгол ба ДИУ-ын цэргийн түүх, үүнд улс орны эдийн засгийн боломж, хүн хүчний нөөц, зэр зэвсгийн нөхцөл байдал зэрэг асуудлыг судлан тодруулахыг оролдсон.
Дорно зүгийн баян улсыг байлдан дагуулж эзлэхийг мөрөөдөж байсан хорезмын шахын султан Мухаммедийн шунал хүсэл хоёр улсын хооронд дайн үүсэх гол шалтгаан болсон ба Чингис хаан Хорезмын улсын байлдаан бэлтгэл, боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрхэн үгүй хийсэн асуудлыг тодруулахыг зорьсон.
1236-1242 онд тэр үеийн Орос болон Дорнод Европын зарим улсыг довтолсон монгол цэргийн тоог шинээр тогтоохыг оролдсон.
Хоёр хуваагдаад удаагүй байсан Найманы хант улсын баруун хэсгийг довтлоод буцах замдаа Хар Сүүл хавьд буудалласан Тоорил хан ба Тэмүжиний хооронд болсон хонин жилийн үйл явдлыг тодруулахыг оролдсон судалгааны үр дүн.
Хүннүгийн цол хэмээн түүхэнд тэмдэглэж үлдээсэн Гули ба Данху гэсэн хүннүгийн ихэс язгууртнууд хэрэглэж байсан цолын талаар шинэ санал дэвшүүлсэн болно.
Хүннүчүүд бичиг үсэгтэй байсныг гэрчлэх шууд ба дам мэдээнд үндэслэж харин ямар бичиг үсэг хэрэглэж байсан бэ хэмээх үндсэн асуудлыг тодруулахад нэмэр болсон санал дэвшүүлсэн болно.
Хүннүгийн улс төрийн төвийн нэр гэж үзсээр ирсэн Лунчэн хэмээх хүннү үгээр хүннүчүүдийн улс төрийн төвийг нэрлэж байсан уу? үгүй юу? гэдгийг тодруулах зорилго дэвшүүлсэн.
Хүннүгийн цэргийн зохион байгуулалт, цэрэг армийг тэжээдэг эдийн засаг, байлдааны гол нэгж овог, түмт болон цэрэг татлага, хууль цааз гэх мэт Хүннүгийн цэргийн түүхтэй холбоотой асуудлуудын талаар шинэлэг санал дэвшүүлэх зорилго тавьсан.
Тус өгүүлэлд, монгол угсаатан сяньбийн салбар аймаг болох тобачуудын үг гэж «Өмнөд Ци улсын бичиг»-т тэмдэглэсэн «чжицинь», «цихайчжэнь», «шэкуйчжэнь», «бидэчжэнь» болон Цифу-Тугухунь-Тоба гэсэн сяньби аймгууд, мөн хүннүгийн удмын Жужан (Нирун) аймгийн эздийн «хаан» (кэхань) хэмээх цолтой яг ижил утга, агуулгатай хүннүгийн «туци», «сиюйцянь», «жирохоуй», «бичэци», «хуюй» хэмээх таван үгийг харьцуулан судлахыг зорьсон билээ.
1184 оны зун Хамаг Монгол (Qamuq Mongqol)-ын долоо дахь хан (khan)-аар сонгогдсон Тэмүжин (Temüjin)-ий намтарт олон ээдрээтэй асуудал байдаг. Зохиогч тэдгээрийн зарим нэгийг судалж – Тэмүжин, Бөртэ (Börte) хоёрын анхны хүүхэд бол Зүчи (Joci) биш харин Хожин бэхи (Qojin beki) юм, хэрэйд (kereyit)-монгол (mongqol)-чууд 12 мянган цэргээр Мэргид (Merkit)-ийг довтолсон, Зүчи (Joci) 1182 онд төрсөн – гэх мэт олон шинэ санал дэвшүүлжээ. Мөн өгүүлэлд Хамаг Монгол, Хэрэйд (Kereyit)-эд 1170-аас 1190-ээд онд өрнөсөн улс төрийн гол хэдэн үйл явдал, тухайлбал, хэрэйдийн Эрх Хар (Erke Qara) ноён Найманы цэрэгтэй хамтарч Тоорил (To’oril) ханыг довтолсон, Далан Балжуд (Dalan Baljut)-ын тулалдаан, Боржигин(Borjigin) – Жүрхин(Jürkin)-ий язгууртнуудын найр, хэрэйд-монголын шинэ эвсэл бүрэлдсэн гэх зэрэг түүхэн үйл явдлыг судалж, эдгээр үйл явдал 1194-1196 онд болсон гэж үзжээ.
Өрнө, дорнын олон улс орныг дайлсан монголчуудын аян дайны түүхийн судалгааны хамгийн асуудалтай сэдвийн нэгд монгол цэргийн тоо буюу хүн хүчний асуудал багтана. Орчин цагийн гадаадын түүхчид, тэдний өөр өөрсдийнх харьяалагдах улс орнууд нь тэр цагт маш цөөхөн тоотой бас «бүдүүлэг байсан» гэж эрт цагаас басамжлан үзэж ирсэн «зэрлэг омгийн» монголчуудад ялагдсанд үнэндээ одоо болтол итгэдэггүй учраас тэд нарыг царцаа шиг олон тартарууд гэж жаахан зүхэнгүй өнгө аястай бичиж ярьсаар ирсэн ажгуу, хойшид ч чингэх нь ойлгомжтой. Ийм шалтгаанаар тухайн асуудлыг нэг нэгээр нь, боломж олдвол тулалдаан бүрээр нь мөшгөж нягталбал үнэнд дөхөж очих байх. Энэ удаагийн завшаанаар бид нар, оросын түүхчид та бүхэнтэй Калка голын тулалдаанд оролцсон монгол цэргийн тооны талаарх өөрсдийн саналаа хуваалцаж буйдаа таатай байгаа бөгөөд эн тэргүүнээ уг үйл явдлын талаар цухас боловч дурдах нь зүйтэй хэмээн доорх тоймыг толилуулж байна.
