Бидний тухай
Багш ажилтан
Нэг үгээс хэд хэдэн янзын хувилбар үүсэх дараах учир холбогдол байна. Али гали үсгийн бичлэгээс өөр хувилбар үүссэн Ямар зам чийрээр орж ирснээс шалтгаалан бичлэг дуудлагын хувьд хувилбартай болсон Али гали үсгээр бичсэнийг эндүү ташаа уншсан Төвөд үсгийг дуудах монгол аялгын нөлөөгөөр Төвөдийн аман аялгууны онцлогоос хамаарсан
Энэтхэг, Төвөд, Монгол улс эртнээс шашин соёл, утга зохиолын хэлхээ холбоотой явж ирсэн түүхтэй. Буддын их, бага арван ухааны мэдлэгийг хамарсан арвин их судар сурвалж төвөд хэлээр уламжлан ирсэн төдийгүй бурханы шашны нэг урсгал чиглэл болох шарын шашин 16 дугаар зууны сүүлчээс Монголд өрнөн дэлгэрснээр монгол эрдэмтэн лам нар төвөд хэлээр олон тооны зохиол бүтээлийг туурвин үлдээсэн юм. Барагцаалбал 500 гаруй эрдэмтэн лам 1-30 орчим боть зохиолыг бичжээ. Тиймээс төвөд хэлт утга зохиолыг судлах мэргэжилтэн бэлтгэхийн тул МУИС-д хэл бичгийн факультет байгуулагдсанаас эхлэн төвөд хэлийг зааж, 1957 онд албан ёсоор төвөд хэлний анги нээснээс эдүгээ хүртэл эх бичиг судлал, монгол хэл уран зохиол, утга зохиол судлал, урлаг судлал, сэтгэл судлалын ангийн оюутнуудад төвөд хэл бичгийг заасаар иржээ. Анхны багш нь гавж Цэвэгийн Дорж профессор, залгамжлаад доктор Х.Гаадан, Д. Бүрнээ, Л.Тэрбиш, О.Дэмчигмаа нар сургалтын үйл ажиллагааг голлон хөтөлж ирэв. Үүний зэрэгцээ академич Ц.Дамдинсүрэн, профессор Ш.Чоймаа, С.Дулам, Л.Чулуунбаатар, Л.Хүрэлбаатар, Г.Лувсанцэрэн, Р.Бямбаа багш нар төвөд хэл бичиг, утга зохиолтой холбогдох хичээлүүдийг зааж байв. Төвөд хэлт утга зохиолын судлалаар эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил олныг туурвиж, сурвалжийг орчуулж олон нийтэд хүргэх ажилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан болно.
Субашидын эдүгээ мэдэгдэж буй бичгийн найман орчуулгаас гурвыг Буриадын эрдэмтэн лам нар орчуулжээ. Үүнд. Урадын мэргэн гэгээн Лувсандамбийжалцаны орчуулгыг Буриадын Төгөлдөрийн Галсанжинба төвөд эхтэй нь тулган ариутган шүүж, эхийн зөрүүгээс хамаарсан мадгийг залруулан 1889 онд Агын дацанд модон бараар хэвлүүлжээ. 19 дүгээр зууны эхэн хагаст Лувсанринчэн буюу Номтын Ринчэн 2 удаа орчуулжээ.
Эрдэнийн сан Субашид-ын эдүгээ мэдэгдэж буй, бичгийн найман орчуулга байгаа бөгөөд энэхүү өгүүлэлдээ зургаан орчуулга дахь нутгийн аялгууны үгсийг судлав. Уг зургаан орчуулга бол 1. Сономгара-гийн орчуулга (13-14 дүгээр зуун), Зая бандида Намхайжамцын орчуулга (1650-1662), Мэргэн гэгээн Лувсандамбийжалцаны орчуулга (18 дугаар зууны дунд үе), Цахар гэвш Лувсанчүлтэмийн орчуулга (1778-1779), Төгөлдөрийн Галсанжинба хянан засварласан орчуулга (1889), Сумадираднаагийн эхний орчуулга (19 дүгээр зууны сүүл хагас) болно. Нутгийн аялгууны үгсийн олонх нь Намхайжамцын орчуулгынх байна. Түүнчлэн дундад эртний монгол хэлний үгс Ойрад аялгуунд уг хуучин хэлбэрээрээ уламжилсан байдал ажиглагдаж буй.
Regarding literature, particularly doctrinal treatises, the three nations of India, Tibet, and Mongolia have been closely linked. In this, the treatises on the element take a large place. According to the tradition of creating the "Treatise on Wood", and "Treatise on Water" by the Tibetan scholar lama Gungtang Konchok Tenpai Dronme, scholars and lamas from Tibet and Mongolia also wrote not only the "Treatise on Fire," "Treatise on Earth," "Treatise on Metal" and "Treatises on Wind," but also the "Treatise on the Sun," "Treatise on the Moon," and "Treatise on the Jewel". We will present a comparative observation on "Treatises on the Earth," written by Tibetan scholar Dharmasurya, and "Treatise on the Earth, " written by Mongolian scholar Lama Nangdze Agrampa, also known as Yangchen Zhepai Losal. Nangdze Agrampa, was a scholar lama living at the 19th and 20th centuries in the Setsen Khan Aimaq. He wrote four volumes of sumbum in astrology, biography, history, and linguistics. He wrote the “Treatise on the Earth” in Tibetan, and only one manuscript copy is kept in the National Library of Mongolia. The treatise consists of 367 lines in total, with three, four, six, eight, ten, and twelve lines completely expressing the content, and most of them were divided into four-line stanzas. The nobility’s life and affairs are mentioned in the first half of the treatise, while the ordinary people’s lives and conditions are expressed in the second half. In the treatise, the word “the earth-sa” is written 64 times, while the words such as “bye ma-sand”, “ri bo-mountain”, “nor ‘dzin-the earth” are mentioned 2 times each, and the word “rdul phran-dust” is rhymed only once. Here, the word "Earth" is often written with several synonyms (mngon brjod ming) in addition to its ordinary meaning. Furthermore, the features of Mongolian society were sometimes reflected. The Tibetan scholar Lama Dharmasurya, also known as Chokyi Nyima, was the 9th Panchеn Erdene and lived between 1883 and 1937. He also composed “Treatise on the Earth,” a teaching poem of 90 stanzas and 360 lines. In the poem, he used the word “the earth-sa," which is written 46 times, while the words such as “g-yang sa-gorge” are mentioned 4 times, “gold-gser” is rhymed 8 times, “chintamani-nor bu” is expressed 4 times, “stone-rdo” is written 5 times, “mountain-ri” 3 times, “metal-lcags” 2 times, “dust-rdul” is written 2 times, and “crystal-shell” is mentioned only once. All of them are words related to the earth or its synonyms.
A COMPARATIVE STUDY OF TREATISE ON FIRE WRITTEN BY TIBETAN AND MONGOLIAN LAMAS This article presents a comparative study of the Treatises on Fire written by the Mongolian scholar Lama Yeshe Tendzin Wangyal and the Tibetan scholar Lama Nomchi Khenpo Ngawang Phuntsok. Yeshe Tendzin Wangyal did not indicate the date of writing the Treatise on Fire in the colophon, but it must have been written between 1880 and 1907. The poem is rhymed in four lines, the first two describing the nature of the world, and the last two expressing the nature of «fire» and its various manifestations. The treatise consists of several sections: the first stanzas are a prayer poem; the second expresses a request for a blessing by touch; the third speaks of writing the teaching, and so on. The text consists of twelve parts, or 108 stanzas, divided into nine stanzas, plus two concluding stanzas, for a total of 113 stanzas and a colophon. The author, Yeshe Tenzin Wangyal, described the nature of the world as fire and compared it to many characteristics and functions. Overall, it is a teaching to the public that «the human body may be difficult to find, so in this age, realize the nature of the universe, worship a good teacher, meditate on sutras and mantras, study science and the universe instead of being attracted to the birth house, overcome greed, emphasize the path of enlightenment, beware of fortune and fate, try to escape from this mortal universe and achieve nirvana». Nomchi Khenpo Ngawang Phuntsok did not divide his work into separate parts. It is a poem with one verse of prayer, 67 verses of main content, two verses of blessing, a total of 70 verses, and a colophon. He mentioned in the colophon that the poem was written in the year of the Earth Rabbit (1939). Fire and fire-related things, usually the lighting of a lamp, were written in the first two lines, while the nature of the world, the characters and the content of the Buddhist teachings were in the last two lines of the four-line stanza. Along with the sermon, he briefly and clearly described and illustrated the nature of «light» ‒ its positive property of illuminating any phenomenon and spreading well-being to all. In general, the poem teaches the need to follow the Buddhist teachings and perform virtuous deeds. Keywords: Tibetan literature, treatises, Tibetan scholar, Mongolian scholar, treatise on the fire․
The comparative observation on the earth treatises written by Tibetan and Mongolian Lamas In terms of literature, particularly doctrinal treatises, the three nations of India, Tibet, and Mongolia have been linked closely. In this, the treatises on the element, take a large place. According to the tradition of creating the "Treatises on Wood", and "Treatises on Water" by the Tibetan scholar lama Gungtang Konchok Tenpai Dronme, scholars and lamas from Tibet and Mongolia also wrote not only the "Treatises on Fire," "Treatises on Earth," "Treatises on Metal" and "Treatises on Wind," but also the "Treatises on the Sun," "Treatises on the Moon," and "Treatises on the Jewel". I will present a comparative observation on "Treatises on the Earth," written by Tibetan scholar Dharmasurya, and "Treatises on the Earth by Mongolian scholar Lama Nanzad Agramba, also known as Yanjinshadviilosol. Nanzad Agramba was a scholar lama living at 19th and 20th centuries in the Setsen Khan Aimaq. He wrote four volumes of sumbum in astrology, biography, history, and linguistics. He wrote the “Treatise on the Earth ” in Tibetan, and only one manuscript copy is being kept in the National Library of Mongolia. The treatise consists of 367 lines in total, with three, four, six, eight, ten, and twelve lines completely expressing the content, and most of them were divided into four-line stanzas. The nobility’s life and affairs are mentioned in the first half of the treatise, while the ordinary people’s lives and conditions are expressed in the second half. In the treatise, the word “the earth-sa” is written 64 times, while the words such as “bye ma-sand”, “ri bo-mountain”, “nor ‘dzin-the earth” are mentioned 2 times each, and the word “rdul phran-dust” is rhymed only once. Here, the word "Earth" is often written with several synonyms (mngon brjod ming) in addition to its ordinary meaning. Furthermore, the features of Mongolian society were reflected sometimes. The Tibetan scholar Lama Dhrmasurya, also known as Chokyi Nyima was the 9th Panchеn Erdene and lived between 1883 and 1937. He also composed “Treatise on the Earth,” a teaching poem of 90 stanzas and a totally of 360 lines. In the poem, he used the word “the earth-sa," which is written 46 times, while the words such as “g-yang sa-gorge” is mentioned 4 times, “gold-gser” is rhymed 8 times, “chintamani-nor bu” is expressed 4 times, “stone-rdo” is written 5 times, “mountain-ri” 3 times, “metal-lcags” 2 times, “dust-rdul” is written 2 times, and “crystal-shel” is mentioned only once. All of them are words related to the earth or its synonyms.
THE COMPARATIVE OBSERVATION ON THE FIRE TREATISES WRITTEN BY TIBETAN AND MONGOLIAN LAMAS Keywords: Tibetan literature, treatises, Tibetan scholar, Mongolian scholar, treatise on the fire Ключевые слова: Тибетская литература, дидактический трактат, Тибетский учёный, Монгольский ученый, трактат огня Abstract In this article, I will present a comparative observation on "Treatises on the Fire," written by Mongolian scholar Lama Yeshe Tendzin Wangyal and by Tibetan scholar Lama Nomchi khen po Ngawang Puntsok. Yeshe Tendzin Wangyal did not mention the date of the "Treatises on the Fire" in the colophon, but it should have been composed roughly between the 1880s and before 1907. The poem rhymed in four lines, the first two describe the nature of the world, while the last two express the nature of "fire" and its various manifestations. The treatise consists of several sections, such as the first stanza, which is a prayer poem, the second one asks for blessing by touching, the third one talks about writing a teaching; and so on. It is composed of twelve parts, or 108 stanzas divided into nine stanzas, two stanzas of the concluding, total of 113 stanzas anda colophon. The author, Yeshe Tendzin Wangyal, described the nature of the world as a fire and compared it to the many characteristics and actions. Generally, it is a teaching for the public that "the human body can be tough to find, so in this age, recognize the nature of the universe, worship a good teacher, meditate on sutras and mantras, learn the science and the universe instead of attracting to the house of birth, overcome greed, emphasize the path of enlightenment, beware of fortune and fate, try to escape from this mortal universe and achieve nirvana. Nomchi khen po Ngawang Puntsok did not divide his work into specific parts, it is a poem with one stanza of prayer, 67 stanzas of the main content, two stanzas of blessing, a total of 70 stanzas, and a colophon. He mentioned in the colophon that the poem was composed in the year of Earth Rabbit, or 1939. The fire and fire-related things, generally lighting a lamp, were written in the first two lines while the nature of the world, the characters, and the contents of Buddhist teaching are in the last two lines of the four lines of the stanza.
Товчлол: Нэг зохиолын олон орчуулга бол ойролцоо үг үүсэх эх үндэс болно. Үгийн сангийн гол нэгжийн нэг болох ойролцоо үгс утгын нарийн өнгө аясыг илэрхийлж, найруулгыг зөв оновчтой, утга төгөлдөр, уран яруу болгоход ихээхэн үүрэгтэй. Ойролцоо үг үүсэх хэд хэдэн тохиолдол байдаг бөгөөд энд нэг зохиолын олон орчуулгын хүрээнд ойролцоо үг хэрхэн үүсэж буй байдлыг “Субашид”-ын орчуулгуудад тулгуурлан 1. хүндэтгэлийн үг + ерийн үг, 2. утга зохиолын хэлний үг+ нутгийн аялгууны үг, 3. илт өгүүлэх нэр + ерийн нэр, 4. хуучирсан болон түүхэн үг + шинэ үг, 5. уугал үг + уугал үг, 6. уугал үг + харь үг, 7. харь үг + харь үг, 8. хэлц үг + хэлц үг хэмээн авч үзэв. Чингэхдээ зарим хуучирсан хийгээд түүхэн үг, харь үгийн гарал ирэл, утгын хувьсал, хэрэглээг тодорхой жишээгээр тайлбарлахын сацуу үгийн давтамжид үндэслэн бусад судар сурвалж, бичгийн дурсгал, толь бичгүүдээс мөшгөн тодрууллаа.
Товчлол: “Субашид”-ын үндсэн шүлгийн утга санааг үлгэрээр тайлбарласан зохиол эдүгээ мэдэж буйгаар төвөдөөр дөрөв, монголоор хоёр байна. Төвөд тайлбаруудын орчуулгаас энд Чойжамцын орчуулгын хоёр зүйл эхийг харгуулан үзэж, холбогдох мэдээ баримтад тулгуурлан агуулга бүтцийн адил болон ялгаатай тал, эхийн бичлэгийн онцлогийг тодруулахын зэрэгцээ хэдий үед хамаарах ямар эх болох, орчуулагч болон дуртгагчийн талаар бусад судар сурвалжаас эрж хайн таамаглал дэвшүүлэхийг зорив. А эхийн хувьд 50 үлгэрээс гадна зава шүлгийг мөргөлийн хэсэгтэй нь бүгдийг орчуулж, товч тайлбарласны сацуу орчуулагч мөргөлийн болон төгсгөлийн толгой холбон бичсэн шүлэг нэмжээ. Б эх эд мөргөлийн шүлэг үгүй бөгөөд 50 бадаг шүлэг болон түүний тайлбар үлгэр, төгсгөлийн үгээс бүрдэнэ. Орчуулагч нь Алтан хааны жич хүү, ганжуурыг орчуулахад оролцсон Чойжамц, дуртгагч нь мөн ганжуурыг орчуулахад оролцсон Мэргэн Дайчин тайж байх магадлалтай байна
Аливаа зохиолын далд ёгт утга, хэцүү бэрх оньсыг тайлбарласан зохиол туурвих явдал эртний уламжлалтай бөгөөд "Субашид"-ад мөн үндсэн эх шүлгийн утга санааг хялбар дөхөм ойлгомжтой болгох үүднээс элдэв үлгэрээр жишээлэн чимж тайлбарласан зохиолууд төвөд, монгол хэлээр хэд хэд бий. Төвөд хэлээр таван тайлбар, монгол хэлээр хоёр тайлбар лавтай зохиогджээ. "Субашид"-ын төвөд хэлээр гарсан тайлбаруудыг хожим мөн монгол хэлнээ орчуулсаар ирсэн байна. Тэдгээрийн нэг нь Мэргэн дайчины дуртгаснаар Чойжамц хэмээх хүний орчуулсан тайлбар бөгөөд уг орчуулгын хулсан үзгийн хоёр эх хувилбарыг үзвэл нийт 50 бадаг шүлгийг үлгэрээр тайлбарлажээ. Тулган харгуулахад цөөвтөр үг үсгийн зөрөө байгааг эс тооцвол адил байна. Нэг эхийн хувьд 50 үлгэрээс гадна зава шүлгийг мөргөлийн хэсэгтэй нь бүгдийг орчуулж, товч тайлбарласны сацуу орчуулагч мөргөлийн болон төгсгөлийн толгой холбон бичсэн шүлэг нэмжээ. Нөгөө эх нь уг 50 бадаг шүлэг болон түүний тайлбар үлгэр, төгсгөлийн үгээс бүрдэнэ. Бүрэн шүлэг багтсан эхийн орчуулгыг “Субашид”-ын зава шүлгийн бусад орчуулгатай харьцуулж үзэхэд бие даасан орчуулга бололтой. Орчуулгыг бүхэлд нь ажиглавал, ерөнхийдөө Сономгара, Зая бандида нарын үгчилсэн орчуулгын хэв маягтай төстэй бөгөөд төвөд эхийг ягштал баримталсан шинжтэй. Энэхүү орчуулгыг бие даасан орчуулга гэж үзвэл Субашидын зава шүлгийн орчуулга мөн нэгээр нэмэгдэх юм. Орчуулгын төгсгөлд Сажа Бандида Гунгаажалцаны төгсгөлийн үг дээр орчуулагч Чойжамц толгой холбон шүлэглэж бичихдээ орчуулагч, дуртгагчийн нэрийг тэмдэглэжээ. Төгсгөлийн үгийн тухайд, нэг эхэд нөгөө эхэд байх дөрвөн үг дутуугаас өөр онцын ялгаа байхгүй. "Субашид"-ын үндсэн эх шүлгийг голлон, бусад тайлбаруудаас нэмж чимж орчуулсан тухай дурдсанд үндэслэвэл орчуулагч бэлэн төвөд тайлбар дээр өөр бусад тайлбаруудаас нэмэн найруулж орчуулсан байж болохоор байна. Орчуулагч Чойжамц, дуртгагч Мэргэн дайчин нарын тухайд сурвалж, судалгааны бүтээлээс хайн үзэж, санаа дэвшүүлсний зэрэгцээ цаашид гүнзгийрүүлэн мөшгиж нарийн тодруулбал зохилтой гэж бодно.
The colophon of any creations is more valuable for textology studies. Especially, the information about the author and translator is more crucial. The authors and translators had a tradition of using creation names in many ways, so it’s necessary to carefully analyze the relevant information to refine it accurately and firmly. Otherwise, it will be confusing for someone else, like it was composed and translated by several people. Therefore, we tried to clarify how the 8th Bogd recorded the name of his creation. At the end of the works, his name was written as Dambii. It is related to the title Javzandamba. Dambii is not a given name, and he expressed himself in a humble way as a bearer of Bogd’s name.
УУЛ УСАА ДЭЭДЛЭН ШҮТЭХ МОНГОЛ ЁС ХИЙГЭЭД САН ТАХИЛГЫН СУДАР Монголчуудын уул усаа дээдлэн тахих зан үйл нэн эртний уламжлалтай бөгөөд эрт үедээ бөөгийн шүтлэг байгаад хожмоо бурханы шашны нөлөөгөөр өргөжин хөгжжээ. Монгол орны өргөн уудам нутагт 800 орчим уул усыг тахиж ирсний олонх нь сан тахилгын судартай байв. Гэвч үүнээс олон ч байсан байж магадгүй. Хөдөө орон нутгийн музейн сан хөмрөг ба хувь хүмүүсийн гар дээрээс олдсоор байгаа билээ. Сан тахилгын судруудад тухайн уул усыг шинжин, эзэд савдагийг орчин нөхцөл, ахуй байдалд нь тохируулан сэтгэлдээ ургуулан төсөөлж, уран сайхнаар сэтгэн дүрслэхийн сацуу монгол ахуйг тод тусгаснаараа ихээхэн онцлогтой. Тухайлбал, говь нутагт голдуу тэмээ хөлөглөсөн дүрээр, хангай нутагт сарлаг хөлөглөсөн гэх мэт. Түүнчлэн монгол дээл өмссөн, хурганы уут өлгөсөн зэргээр дүрсэлсэн нь ахуйн буюу иргэний байдалд идээшүүлсэн хэрэг бөгөөд ард олны таалалд илүү нийцэн, сэтгэлд нь хоногшиход тун дөхөм болсон гэлтэй. Ийнхүү уул усаа тахин шүтэхтэй холбоотойгоор хорио цээрийн ёс бий болж, эдүгээ ч гүн бат оршсоор байна. Түлхүүр үг: уул усаа дээдлэн тахих зан үйл, обоо тахих, монгол, сан тахилгын судар. ПОЧИТАНИЕ ХОЗЯЕВ МЕСТНОСТЕЙ У МОНГОЛОВ И СУТРЫ ВОСКУРЕНИЙ Традиция почитания природы у монгольских народов имеет давние корни в шаманской практике. С распространением буддизма данная традиция была инкорпорирована в буддийскую практику. В Монголии почитались более 800 гор и водных объектов, и большая часть из них имела специальные тексты для почитания – саны-воскурения, к сожалению, не все сохранились до наших дней. Много текстов сосредоточено в музейных коллекциях, библиотеках, частных собраниях. В текстах почитания, в описаниях хозяев гор и водоемов, отражены особенности хозяйственного уклада и традиционной культуры монголов. Например, в текстах, распространенных в гобийских местностях они чаще изображаются верхом на верблюдах, а в текстах, связанных с горными или лесными местностями – на яках. Также они изображают ся в монгольской одежде – дээл, с мешками для новорожденных ягнят, отражающих разнообразие не только хозяйственного, но и общественного уклада, соответствовавшие их мировоззрению. Подобные образы хозяев местностей, запреты, связанные с их почитанием, подчеркивают тесную связь текстов почитания с народным бытом, с созданием экологических традиций по сохранению окружающей природы, сохраняемых вплоть до наших дней. Ключевые слова: почитание хозяев местности, культ обо, монголы, тексты воскурений. Demchigmaa O. WORSHIPING OF THE LORDS OF SACRED PLACES IN MONGOLIA AND THE INCENSE OFFERING SUTRAS The tradition of nature worshiping among the Mongolian peoples has long roots in shamanistic practice. With the spread of Buddhism, this tradition was incorporated into Buddhist practice. In Mongolia, more than 800 sacred localities were revered, and most of them had special texts for worship – san-incense offering, unfortunately, not all have survived up to this day. Many texts are concentrated in museum collections, libraries, and private collections. In these texts the descriptions of the lords of mountains and ponds reflect the features of economic structure and traditional culture of the Mongols. For example, in texts distributed in desert areas, they are more often depicted riding on camels, on mountainous or forest areas - on yaks. The lords of the sacred places are also portrayed in Mongolian clothes - deel, with bags for newborn lambs. Such images of the owners not only emphasize close connection of the texts of worship with the traditional life, but also they are closely connected with establishing ethnic ecological traditions aimed at conservation and preservation of surrounding nature. Keywords: worshiping of the lords of mountains and water sources, cult of obo, Mongols, texts of incense offering.
"Субашид"-ын тайлбарын нэгэн монгол орчуулгын тухай Товч нэрээр "Субашид" хэмээх 457 бадаг бүхий сургаалын шүлгийг одоогоос 800 гаруй жилийн тэртээ XIII зууны эхний хагаст Төвөдийн Сажа бандида Гунгаажалцан зохиожээ. Зохиосон цаг хугацаагаа төгсгөлийн үгэндээ тодорхой тэмдэглээгүй боловч "...Цогт Сажа-гийн хийдэд найруулав" хэмээн тэмдэглэсэнд үндэслэн 1244 оноос өмнө зохиосныг мэдэж болох юм. Учир юун хэмээвээс, тэрбээр Годан ноёны заллагаар монгол нутагт морилж, 1244 оноос хойш Сажа хийддээ буцалгүй насан эцэслэтлээ монгол газар сууж байсан билээ. "Субашид"-ыг үе үеийн монгол мэргэд эх хэл аялгуунаа орчуулан олны хүртээл болгосоор ирсэн. Тухайлбал, XIY зууны үеийн тарнич тойн Сономгара-гийн орчуулга одоо мэдэгдэж буйгаар хамгийн эртнийхэд тооцогдож буй. Түүний дараа XYI зууны үед Ойрадын Зая бандида Намхайжамц тод үсгээр, XYII-XYIII зууны үед Сөнөд хошууны хэлмэрч эрдэмтэн Данзанчойдор, XYIII зууны үед Урад хошууны Мэргэн гэгээн хэмээн алдаршсан Лувсандамбийжалцан, Цахар гэвш Лувсанчүлтэм нар орчуулснаас гадна XIХ зууны үед Буриадын эрдэмтэн Дана-гийн гэгээн буюу Төгөлдөрийн Галсанжинба бээр Мэргэн гэгээний орчуулгыг хянан найруулсан бөгөөд мөн XIХ зууны сүүлээр Буриадын эрдэмтэн Номтын Ринчэн буюу Сумадираднаа мөн хоёр удаа орчуулжээ. "Субашид"-ад тайлбар зохиосон талаар Аливаа зохиолын далд ёгт утга, хэцүү бэрх оньсыг тайлбарласан зохиол туурвих явдал эртний уламжлалтай ажээ. "Субашид"-ад мөн үндсэн эх шүлгийн утга санааг хялбар дөхөм ойлгомжтой болгох үүднээс элдэв үлгэрээр жишээлэн чимж тайлбарласан зохиолууд хэд хэд бий. "Субашид"-ын анхны судалгаа гэж хэлж болох тайлбар Сажа бандидыг сэрүүн ахуй үед гарч байсан мэдээ байдаг. 1292 онд Хубилай сэцэн хааны урилгаар Монгол оронд ирж сууж байсан Ринчэнбал анхны тайлбарыг XIII зууны үед төвд хэлээр зохиожээ. Сажа бандида Гунгаажалцаны дотны шавь Мардон Чойжал хэмээх хүн Ринчэнбалын тайлбарыг найруулан зассан нь Сайтар номлосон эрдэнийн сан нэрт шастирын гол судар ба үлгэр тайлбар сэлт нэртэй хоёр дахь төвд тайлбар болно. Дээрх мэдээгээр бол "Субашид"-ын тайлбар 1251 оноос өмнө зохиогдсон бололтой. Эдгээрээс гадна мөн хоёр зүйлийн төвд тайлбарыг олж үзсэн тухайгаа академич Ц.Дамдинсүрэн "...Цүлтэмбалын зохиосон нэг бичмэл тайлбар Улаанбаатарын Гандан хийдийн номын санд байна. Нөгөө нь Пагва ламын зохиолгосон бололтой "Цэцгийн эрх" гэдэг төвд ном болно" гэж тэмдэглэжээ. Төвдийн тойн Содном бээр Ринчэнбалын тайлбарт үндэслэн "Сайн номлолт эрдэнийн сан хэмээх шастирын тайлбар хэрэгтэй хүссэн бүхэн гарахуй" нэртэй, дэлгэрэнгүй тайлбарыг зохиосон буй. Төгсгөлийн үгэндээ "…Замбутивийн огоот мэргэдийн оройн чимэг цаст Төвдийн шажны эзэн Сажа бандида Гунгаажалцан сайн цогт бээр зохиосон Сайтар номлол Эрдэнийн сан хэмээх их шастирын тийн номлол Хэрэгтэй хүссэн бүхэн гарахуй хэмээх үүнийг тэрхүү богдын номыг дагаж, сүжгийг олсон Содном нэрт бээр тойн Ринчэнбал хэмээгчийн үлгэрлэж, бүдүүн тоймыг сайтар ялган үйлдсэнийг уг суурь болгож, бас бус зарим тайлбараас үлгэр цадиг нэмж гүйцээгээд Цогт төгөлдөр Норовчойпэл хийдэд гал морин жилийн хоёрдугаар сарын шинийн найманд сайтар бүтээж үйлдэв" гэж бичжээ. Түүнчлэн Монголын эрдэмтэн лам нар "Субашид"-ад тайлбар зохиол бичсэнийг дурдвал Цахар гэвш Лувсанчүлтэм, Буриадын Лувсанринчэн нар эх хэлээрээ тайлбар зохиож, барлан хэвлүүлжээ. “Сайн номлолт Эрдэнийн сан "Субашид"-ын тайлбар чандманийн түлхүүр” гэдэг тайлбарыг Цахар гэвш 1778-1779 оны үед зохиосон ажээ. Нөгөө нь Буриадын Номтын Ринчэний бичсэн "Сайн номлолт Эрдэнийн сан "Субашид"-ын тайлбар Чандманийн түлхүүр" болно. "Субашид"-ын төвд хэлээр гарсан тайлбаруудыг хожим мөн монгол хэлнээ орчуулсаар ирсэн ажээ. Ринчэнбалын тайлбарыг Ойрадын Намхайжамцын шавь Тарсан XYII зууны үед орчуулсан нь тод үсгээр байдаг бөгөөд бас нэг монгол орчуулгыг XYII зууны орчим Тайгун Таюн шикү гүүш хийжээ. Мардон Чойжал тайлбараа Гунгаажалцаныг амьд сэрүүн ахуйд зохиож өөрт нь үзүүлсэн тухай тэмдэглэсэн зүйл буй бөгөөд XYII зууны орчим Мэргэн Дайчины дуртгасан ёсоор Чойжамц орчуулжээ. Мэргэн дайчин бол Зүүн Өөлдийн Хархул ноёны хоёрдугаар хөвгүүн бөгөөд 17 дугаар зууны дунд үеэр амьдарч байсныг үндэслэвэл уг тайлбарыг энэ үед орчуулсан байж таарна. Энэхүү илтгэлдээ Чойжамцын уг орчуулгын тухай өгүүлэх юм.
Орчуулгын хэлний ойролцоо утгат үгс, тэдгээрийн утгын хувьсал, хэрэглээ Монгол хэлний үг хэллэгийн үүсэл гарал, үүх түүх, үгийн сангийн утгын хувьсал тэргүүтнийг цөөн хэмээлгүй баримт дурсгалд түшин тодруулж гаргах нь олон талын хэрэгтэй төдийгүй ингэж шүүн үзэхэд хэдэн зууны зааг завсартай нэг зохиолын хэд хэдэн орчуулгыг харьцуулан үзэх сонин бөгөөд чухал юм. Ийм дурсгалд "Субашид"-ын үе үеийн монгол орчуулга чухал байр суурь эзэлнэ. Эдгээр нь сурвалж судлал, орчуулгын судлал төдийгүй хэл шинжлэл, түүхэн үгийн сангийн судлалд тун үнэ цэнэтэй хэрэглэгдэхүүн болно. Аливаа хэлний үгийн сан баяжин хөгжих олон арга зам байдаг бөгөөд орчуулгын хэлний хүрээнд үзвэл эх зохиолын нэг үгийг дуун хөрвүүлэгч нар өөр өөрөөр оноон буулгаснаар ойролцоо утгат үгсийг үүсгэхийн зэрэгцээ харь хэлний үг нэвтрэн идээшиж, утга хэрэглээний хувьд хувьсан өөрчлөгдөж үгийн санг өргөжүүлэн тэлж байдаг байна. Түүнчлэн зарим харь үг уугал үг мэт болж танигдахааргүй болсон байх нь олонтаа. Тиймийн тул энэхүү илтгэлдээ орчуулгын хэлний ойролцоо үгс хийгээд тэдгээрийн утгын хувьсал, хэрэглээний талаар "Субашид"-ын монгол орчуулгуудад тулгуурлан, цуваа цагийн үүднээс тодруулан өгүүлэх юм. Үгийн сангийн нэгэн гол нэгж болох ойролцоо утгат үгс олон талтай баялаг бөгөөд утгын нарийн өнгө аясыг илэрхийлж, найруулгыг яруу тансаг болгоход ихээхэн үүрэгтэй билээ. Ялангуяа орчуулгын үг хэллэг зөв оновчтой, уран яруу, утга төгөлдөр болоход нэн тустай. "Субашид"-ын монгол орчуулгуудын тухайд авч үзвэл эх зохиолын нэг үгээс дараах байдлаар ойролцоо утгат үгс үүсч байна. - хүндэтгэлийн үг ерийн үгтэй: хамгийг айлдагч-хамгийг мэдэгч - утга зохиолын хэл, нутгийн аялгууны үгтэй: балбарах, цумрах, тамтрах, эвдэрч урсах, садрах - хэлц үг ерийн үгтэй буюу илт өгүүлэх нэр ерийн нэртэй: шавраас төрсөн-лянхуа, огторгуйд нисэгч-гарди-огторгуйд халигч - хуучирсан болон түүхэн үг шинэ үгтэй: эхэн, тархи, толгой - уугал үг уугал үгтэй: балбарах, цумрах, тамтрах, эвдэрч урсах, садрах - уугал үг харь үгтэй: санах, сэтгэх, бодох, элээс-бүднэр. - харь үг харь үгтэй: санах, бодох Хэдэн зууныг өртөөлсөн эдгээр орчуулгын хэлийг цуваа цагийн үүднээс ажиглахад үгийн утгын хувьсал, хэрэглээг тодруулахын сацуу түүх соёлын харилцааг ч илрүүлэх олон сонирхолтой баримт гарна. Жишээлээд "санах" хэмээх үг болон түүний ойролцоо утгат үгсийн тухай өгүүлбэл, "санах" гэдэг уг үг түрэг хэлнээс гаралтай бөгөөд үндсэн утга нь "тооцох, тоолох" утгатай байж, дундад эртний монгол хэлэнд тэрхүү утгаараа хэрэглэгдэж байсан ч төдийлөн идэвхтэй хэрэглээний үг бус байжээ. Хожуу 17 дугаар зууны үеэс идэвхтэй хэрэглээнд орсон төдийгүй чингэхдээ үндсэн утгаараа бус одоогийн "бодох, дурдах"-тай адил утгатай болж, хувьсан өөрчлөгдсөн байна. Харин дундад эртний монгол хэлэнд одоогийн "санах" гэдэг энэ үгийн оронд "сэтгэх" хэмээх уугал үг өргөн хүрээнд хэрэглэгдэж байгаад аажмаар шахагдан утгын хүрээ нь явцуурсан ажээ. "Санах"-тай ойролцоо утгатай өөр нэгэн үг бол манж хэлнээс гаралтай "бодох" хэмээх үг бөгөөд мөн хожуу 18 дугаар зууны үеэс монгол хэлэнд орж, улмаар идэвхтэй хэрэглэгдэх болсныг үгийн давтамжид үндэслэн харж болно. Ийнхүү эх зохиолын нэг үгээс уугал болон харь хэлний гаралтай, ойролцоо утгат хэд хэдэн үг үүсэхийн зэрэгцээ эдгээр нь олон талын баримт болж өгч байгаагаараа судалгаа шинжилгээний ихээхэн ач холбогдолтой юм.
